Қысқаша
Өлуден, есінен адасудан немесе бақылауды жоғалтудан қорқу — нақты қауіптің белгісі емес, дүрбелең шабуылының негізгі симптомдарының бірі. Оны адреналиннің бөлінуі тудырады: жүрек жиірек соғады, тыныс жиілейді, бас айналу мен шындыққа жатпайтындай сезім пайда болады, ал ми бұл сигналдарды апат ретінде түсіндіреді. Дүрбелең шабуылынан өлмейді және ақылдан адаспайды. Егер дүрбелең шабуылдары қайталанса, бұл дүрбелең бұзылысы — когнитивтік-мінез-құлықтық терапиямен және көрсетілім бойынша дәрілермен жақсы емделетін мазасыздық бұзылысы.
Бір минутта басты мәселе
- Таяп келе жатқан өлімді немесе ақылдан адасуды сезіну АХЖ-10 және DSM-5 бойынша дүрбелең шабуылының ресми критерийлеріне кіреді.
- Дүрбелең шабуылы — нақты қауіпсіз «соғыс немесе қаш» реакциясы; ол жүрек пен миды зақымдамайды.
- Дүрбелең психозға және шизофренияға ауыспайды: бұл механизмдері әртүрлі бөлек жағдайлар.
- Адам сезімдерімен күрескен сайын қорқыныш күшейеді; қабылдау және механизмді түсіну оны әлсіретеді.
- Қайталанатын шабуылдар мен олардың қайта оралуынан қорқу — психиатрға баруға себеп: ем көп адамда тиімді.
Неліктен дүрбелең шабуылы кезінде өліп бара жатқандай көрінеді
Дүрбелең шабуылы — нақты қауіптен құтқаруға тиіс ежелгі қорғаныс жүйесінің іске қосылуы. Ми жағдайды қате түрде қауіпті деп санайды, бүйрек үсті бездері адреналин бөледі, ал дене бірнеше секундта қашуға немесе күресуге дайындалады: тамыр соғысы жиілейді, қан қысымы көтеріледі, тыныс жиі әрі үстірт болады, бұлшықеттер ширығады. Мұның бәрі — тек уақытсыз іске қосылған қалыпты физиологиялық реакциялар.
Мәселе мынада: адам сыртқы қауіпті көрмейді де, оны өз ішінен іздей бастайды. Жүрек дүрсілдеп тұр — демек, инфаркт. Ауа жетпейді — демек, тұншығып барамын. Басым айналады — демек, қазір құлап, өлемін. Әрбір осындай ой қорқынышты үстейді, қорқыныш адреналинді үстейді, ал симптомдар күшейеді. Бұл тұйық шеңберді дене сезімдерін апат ретінде түсіндіру деп атайды, және дүрбелең бұзылысының негізінде дәл осы жатыр.
Неліктен тұншығып бара жатқандай көрінеді
Дүрбелең кезінде тыныс жиілейді, және қандағы көмірқышқыл газының деңгейі төмендейді. Бұл бас айналуды, саусақтарда және ауыз айналасында шаншуды, дем алу «соңына дейін жетпейтіндей» сезімді тудырады. Шын мәнінде қанда оттегі жеткілікті. Ұзартылған дем шығарумен баяу тыныс алу тепе-теңдікті біртіндеп қалпына келтіреді.
Неліктен кеуде ауырады
Қабырғааралық бұлшықеттердің ширығуы, жиі тыныс алу және жүрек соғысының жиілеуі кеудедегі қысым немесе шаншып ауыру ретінде сезілуі мүмкін. Дүрбелең кезінде бұл жағымсыз, бірақ қауіпті емес. Алайда қолға немесе жаққа таралатын қысатын ауырсынуды, әсіресе алғаш рет болса немесе қауіп факторлары болса, дәрігерге тексерту керек.
Дүрбелең шабуылынан өлуге бола ма
Жоқ. Дүрбелең шабуылының өзі жүректің тоқтауын, инсультты немесе тұншығуды тудырмайды. Сау жүрек ұстама кезіндегі жиі тамыр соғысын баспалдақпен жылдам жүгіріп көтерілгендегідей көтереді. Ағза адреналиннің ең жоғары бөлінуін ұзақ ұстап тұра алмайды, сондықтан шабуыл әрқашан өздігінен, әдетте 10–20 минутта аяқталады.
Маңызды ескерту: ұстамаларды дүрбелең деп санамас бұрын соматикалық ауруларды жоққа шығару керек. Жүрек аритмиялары, жүректің ишемиялық ауруы, бронх демікпесі, гипертиреоз, гипогликемия ұқсас симптомдар беруі мүмкін. Егер тексеру бәрі дұрыс екенін көрсетсе, ал ұстамалар бір сценарий бойынша қайталанса, сенімді болуға болады: өлімнен қорқу — алдын ала сезу емес, дүрбелеңнің симптомы.
- Шабуыл бірнеше минутта шыңына жетіп, содан кейін басылады
- Симптомдар ұстамадан ұстамаға ұқсас болады
- Жүрек пен басқа ағзаларды тексеру патология анықтамады
- Ұстама ешқандай емсіз өтеді
- Шабуылдан кейін шаршау қалады, бірақ күшейіп келе жатқан нашарлау болмайды
| Қорқыныш | Денеде не болады | Нақты нәтиже |
|---|---|---|
| «Менде инфаркт» | Адреналин тамыр соғысын жиілетіп, қан қысымын көтереді | Жүрек жүктемені көтереді, тамыр соғысы қалпына келеді |
| «Тұншығып барамын» | Жиі тыныс алу көмірқышқыл газының деңгейін төмендетеді | Оттегі жеткілікті, тыныс қалпына келеді |
| «Қазір талып қаламын» | Жиі тыныс алудан бас айналу | Дүрбелең кезінде қан қысымы жоғары, талу сирек |
| «Есімнен адасып барамын» | Шамадан тыс жүктемеден дереализация мен деперсонализация | Сезімдер ұстамамен бірге өтеді |
| «Бақылауды жоғалтамын» | Қатты ширығу және қашқысы келу | Мінез-құлыққа бақылау сақталады |
Неліктен есіңізден адасып бара жатқандай көрінеді
Дүрбелең шабуылы кезінде есінен адасудан қорқу әдетте екі симптоммен — дереализациямен және деперсонализациямен байланысты. Дереализация — айналадағы әлем шынайы емес, жалпақ, шыны артындағыдай немесе түстегідей сезілуі. Деперсонализация — өз денеңнен және ойларыңнан алшақтау сезімі, өзіңді сырттан бақылап тұрғандай болу. Бұл сезімдер қатты қорқытады, және адам «ақылымнан айырылып барамын» деген қорытындыға келеді.
Шын мәнінде дереализация мен деперсонализация — қатты стресс пен мазасыздықта пайда болатын шамадан тыс жүктелген жүйке жүйесінің қорғаныс реакциялары. Олар уақытша және ұстамамен бірге өтеді. «Бірдеңе дұрыс емес» екенін байқау және осыған уайымдау қабілетінің өзі — сыни ойлаудың сақталғанының белгісі.
Дүрбелең шизофренияға ауыса ма
Жоқ. Дүрбелең бұзылысы мен шизофрения — механизмдері әртүрлі бөлек аурулар. Ұстамалар қанша болса да, дүрбелең шабуылы психозға айналмайды. Психоз кезінде адам, әдетте, өз сезімдерінің ауру екенін аңғармайды, ал дүрбелеңде аңғарады және содан азап шегеді.
Бақылауды жоғалтудан қорқу
Көп адам шабуыл кезінде айқайлап жіберемін, қашып кетемін, біреуге зиян келтіремін немесе әдепсіз бірдеңе істеймін деп қорқады. Бұл да мазасыздықтың симптомы. Дүрбелең шабуылы кезінде адамдар мінез-құлқына бақылауды жоғалтпайды: оларды дәл өздері үшін қабылданбайтын нәрсе мазалайды.
Өлімнен қорқу дүрбелең бұзылысын қалай қолдап отырады
Алғашқы ұстамалардан кейін көп адам жағдайдың өзінен гөрі келесі шабуылдан көбірек қорқа бастайды. DSM-5-те бұл дүрбелең бұзылысының критерийлерінің бірі ретінде сипатталған: шабуылдардың қайталануы немесе олардың салдары туралы тұрақты уайым және оларды болдырмау үшін мінез-құлықты өзгерту. Адам метроға мінуді, дүкендерге баруды, жалғыз қалуды доғарады, үнемі жанында су, таблетка алып жүреді, қан қысымын өлшеп отырады.
Мұндай қорғаныс мінез-құлқы қысқа мерзімді жеңілдік әкеледі, бірақ қорқынышты бекітеді. Ми «мен шара қолданғаным үшін ғана аман қалдым» деген қорытынды жасайды, және келесі жолы мазасыздық бұрынғы күшімен оралады. Біртіндеп агорафобия — шығу қиын немесе көмек алу күрделі жерлерден қашу дамуы мүмкін.
- Тамыр соғысы мен қан қысымын үнемі тексеру
- Қалыпты нәтижелерге қарамастан жүректі қайта-қайта тексерту
- Көліктен, кезектерден, жалғыздықтан қашу
- Тағайындалмаған «құтқарушы» таблеткаларды алып жүру
- Әр ұстамадан кейін интернеттен симптомдарды іздеу
Өлуден қорқу басып қалғанда не істеу керек
Ұстама кезінде істеуге болатын ең пайдалы нәрсе — қорқынышпен соғысуды тоқтату. Оны кез келген бағамен тоқтатуға тырысу миға қауіптің нақты екенін білдіреді. Оның орнына болып жатқанды мойындаңыз: «Бұл — дүрбелең шабуылы. Сезімдер жағымсыз, бірақ қауіпті емес. Олар өтеді». Дем шығаруды ұзартып, тыныс алуды баяулатыңыз. Аяғыңыздың астындағы тіректі сезініп, айналадағы заттарды ішіңізден атаңыз.
Алдын ала, тыныш күйде, шабуыл кезінде оқитын бірнеше сөйлемді карточкаға жазып қойған пайдалы: бұл қандай жағдай, ол қанша уақытқа созылады, дәрігерлер күрделі себептерді жоққа шығарды. Дүрбелеңнің шыңында логикалық ойлау қиын, ал дайын сөздер көмектеседі.
Дүрбелең шабуылдары кезіндегі өлімнен қорқуды қалай емдейді
Когнитивтік-мінез-құлықтық терапия — дүрбелең бұзылысында бірінші таңдаудағы әдіс. Психотерапевт дүрбелең механизмін түсіндіреді, апат туралы ойларды тануға және оларды тәжірибеде тексеруге көмектеседі. Маңызды бөлігі — интероцептивті экспозиция: маманның бақылауымен адам дүрбелең шабуылына ұқсас қауіпсіз сезімдерді әдейі тудырады және олардың қауіпті еместігіне көз жеткізеді. Біртіндеп дене сигналдарынан қорқу кетеді.
Шабуылдар айқын әрі жиі болса, психиатр дәрі-дәрмекпен емдеуді тағайындай алады. Әдетте негіз ретінде белгілі бір топтағы антидепрессанттар қолданылады; транквилизаторлар тек қысқа курспен және бақылаумен беріледі. Ең жақсы нәтижені, әдетте, көрсетілім болса, психотерапия мен дәрілердің үйлесімі береді.
Онлайн формат
Дүрбелең бұзылысын диагностикалау және емдеу бейнебайланыс арқылы тиімді жүргізіледі. Психиатрия Онлайн клиникасында Қазақстанның кез келген қаласынан психиатрға немесе психотерапевтке, соның ішінде КМТ курсына анонимді түрде жазылуға болады. Егер жүрек пен басқа ағзалар әлі тексерілмесе, дәрігер бетпе-бет не істеу керегін айтады.
Дәрігерге қашан жүгіну керек
- Тексерулер қалыпты болса да, өлімнен қорқумен жүретін ұстамалар қайталанады
- Келесі шабуылдан үнемі қорқасыз және күннің көп бөлігінде ол туралы ойлайсыз
- Көліктен, дүкендерден, сапарлардан немесе жалғыздықтан қаша бастадыңыз
- Жүректі қайта-қайта тексертесіз, бірақ мазасыздық кетпейді
- Қорқынышты ішімдікпен немесе тағайындалмаған тыныштандыратын дәрілермен басасыз
- Төмен көңіл-күй, үмітсіздік немесе өлім туралы ойлар пайда болды
Шұғыл көмек қашан қажет
Егер кеудедегі ауырсыну қысатын болса және қолға, мойынға немесе жаққа таралса, талу, сөйлеудің бұзылуы, қол-аяқта әлсіздік пайда болса немесе ұстама алғаш рет болып, сізде жүрек аурулары, қант диабеті болса не егде жаста болсаңыз, 103 немесе 112 нөміріне қоңырау шалыңыз. Егер өлімнен қорқу өмір сүргіңіз келмейтіні туралы ойларға ауысса, дереу көмекке жүгініңіз; балалар мен жастар үшін — 150 сенім телефоны.
Психиатрия Онлайн қалай көмектесе алады
Қазақстанның кез келген қаласынан өтініш берген күні бейнекеңес, 45 қалада дәрігерді үйге шақыру, онлайн сүйемелдеу. Анонимді, есепке қойылмайды.
- Дүрбелең шабуылдарын онлайн емдеу12 000 ₸ бастап · Онлайн 24/7
- Мазасыздық бұзылысын онлайн емдеу12 000 ₸ бастап · Онлайн 24/7
- Онлайн когнитивтік-мінез-құлықтық терапия15 000 ₸ бастап · Онлайн 24/7
Сұрақтар мен жауаптар
Дүрбелең шабуылынан өлуге бола ма?
Жоқ. Дүрбелең шабуылы — жүйке жүйесінің жалған қауіпке реакциясы, және ол жүректің тоқтауын, тұншығуды немесе инсультты тудырмайды. Ағза адреналиннің шыңында ұзақ тұра алмайды, сондықтан ұстама әрқашан өздігінен өтеді. Симптомдардың соматикалық себептерін терапевт пен кардиологта бір рет жоққа шығару маңызды.
Дүрбелең шабуылы шизофренияға ауысуы мүмкін бе?
Жоқ. Дүрбелең бұзылысы мен шизофрения — бөлек аурулар. Ұстамалар қанша болса да, дүрбелең психозға айналмайды. Есінен адасудан қорқу — мазасыздықтың әдеттегі симптомы, ал өз сезімдерін сыни бағалау қабілеті ойлаудың сақталғанын көрсетеді.
Неліктен дүрбелең шабуылы кезінде бәрі шынайы емес сияқты көрінеді?
Бұл — дереализация, мидың мазасыздықпен қатты жүктелуіне уақытша қорғаныс реакциясы. Әлем алыс, жалпақ немесе түстегідей көрінеді. Бұл сезім қорқытады, бірақ қауіпті емес және ұстамамен бірге өтеді. Егер дереализация үнемі сақталса, мұны психиатрмен талқылау керек.
Ұстама кезінде өліп бара жатпағаныма өзімді қалай сендіруге болады?
Фактілер жазылған алдын ала дайындалған карточка көмектеседі: бұл дүрбелең, ол минуттарға созылады, тексерулер қалыпты, бұрын бәрі аман-есен аяқталды. Шабуыл кезінде оны оқып, тыныс алуды баяулатыңыз және сезімдермен күреспеңіз. Уақыт өте психотерапия миды сабырлырақ әрекет етуге қайта үйретуге көмектеседі.
Неліктен тамыр соғысы мен қан қысымын үнемі тексере беремін?
Бұл — қорғаныс мінез-құлқы: ол мазасыздықты бір минутқа азайтады, бірақ қауіпте екеніңіз туралы сенімді бекітеді. Тексерулер неғұрлым жиі болса, денеге шоғырлану соғұрлым күшейеді. Когнитивтік-мінез-құлықтық терапияда мұндай рәсімдер біртіндеп азайтылады, және мазасыздық солармен бірге кетеді.
Шабуылдар жылдар бойы созылса, ем көмектесе ме?
Иә. Көп жылдық дүрбелең бұзылысының өзі емге жақсы көнеді. КМТ және көрсетілім бойынша дәрі-дәрмекпен емдеу көп адамға ұстамалардан құтылуға немесе оларды айтарлықтай азайтуға мүмкіндік береді. Психиатрия Онлайн клиникасында психиатрдың онлайн кеңесінен анонимді түрде және жолдамасыз бастауға болады.
Дүрбелең шабуылдары кезінде кардиологқа бару керек пе?
Алғашқы ұстамаларда — иә, ырғақ бұзылуын және жүректің басқа ауруларын жоққа шығару үшін. Егер тексеру қалыпты болса, оны әр шабуылдан кейін қайталаудың қажеті жоқ: бұл тек мазасыздықты қолдайды. Әрі қарайғы ем — психиатрда немесе психотерапевтте.
Дереккөздер және әдістеме
- АХЖ-10, Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы
- DSM-5, Американдық психиатриялық қауымдастық
- NICE guideline CG113: Generalised anxiety disorder and panic disorder in adults
- APA Practice Guideline for the Treatment of Patients With Panic Disorder
Мақаланы Психиатрия Онлайн медициналық редакциясы дайындап, дәрігер тексерді. Анықтамалық сипатта және маман кеңесін алмастырмайды. Редакциялық саясат
Материалды тексерген
Павел Игоревич КорниловПсихиатр дәрігерДепрессия, мазасыздық бұзылыстары, ОКБ, биполярлы бұзылыс; емді онлайн іріктеу және түзету.
