Әлеуметтік фобия ма, әлде ұялшақтық па: мінез ерекшелігі қай жерде, бұзылыс қай жерде

Әлеуметтік фобия дегеніміз не

Әлеуметтік фобия немесе әлеуметтік мазасыздық бұзылысы — мазасыздық бұзылыстары тобына жататын психикалық бұзылыс, онда адам басқалар оны бағалауы мүмкін жағдайларда қатты әрі тұрақты қорқыныш сезінеді. Ол күлкілі, епсіз, мазасыз болып көрінуден, айналадағылар оның толқығанын байқап, ол туралы жаман ойлайды деп қорқады. Мұндай жағдайлардан не қашады, не оларды орасан зор шиеленіспен бастан кешеді.

АХЖ-10-да бұзылыс әлеуметтік фобиялар ретінде, АХЖ-11 мен DSM-5-те — әлеуметтік мазасыздық бұзылысы ретінде сипатталған. Диагноз үшін қорқыныштың нақты қауіпке сай келмеуі, ұзақ — DSM-5 бойынша кемінде жарты жыл — сақталуы және айтарлықтай дистресс тудыруы немесе өмірді бұзуы маңызды. Бұл жай ғана «шулы кештерді ұнатпаймын» емес, адамды мүмкіндіктерден айыратын күй — қолынан келсе, сол мүмкіндіктер үшін ол қысылуға да төзер еді.

Әлеуметтік фобияның ұялшақтықтан айырмашылығы

Ұялшақтық өте жиі кездеседі және өздігінен емдеуді қажет етпейді. Ұялшақ адамға танысу, көпшілік алдында сөйлеу, басшылықпен сөйлесу ыңғайсыз болуы мүмкін, бірақ қажет болғанда ол мұны жасайды және уақыт өте жаңа ортаға үйренеді. Қысылу өтеді, ал маңызды шешімдер — сұхбатқа бару, емтихан тапсыру, дәрігерге қоңырау шалу — оған байланысты болмайды. Ұялшақтық тіпті құнды қасиет болуы мүмкін: мұндай адамдар көбіне ықыласты әрі әдепті келеді.

Әлеуметтік фобияда қорқыныш әлдеқайда күшті және бүкіл өмірді қамтиды. Адам сөз сөйлеуден бұрын апталар бойы ұйықтамауы, қарым-қатынасқа байланысты болса, жоғарылаудан бас тартуы, сөйлесуге тура келетіндіктен дәрігерге бармауы, қоңырау шалмау үшін тамақты тек қосымшалар арқылы тапсырыс беруі мүмкін. Кез келген қарым-қатынас жағдайынан кейін ол не дұрыс айтпағанын ұзақ уақыт ойында қайталайды. Бұл енді мінез ерекшелігі емес, емдеуге болатын және емдеу қажет бұзылыс.

Интроверсия да фобия емес

Интроверт қорыққандықтан емес, өзіне ыңғайлы болғандықтан тыныш демалысты және жақын адамдардың аз санын қалайды. Ол қажет болғанда жақсы сөйлей алады және оңай араласады, тек одан кейін оған жалғыз болу үшін уақыт керек. Ал әлеуметтік фобиясы бар адам, керісінше, көбіне көбірек араласқысы келеді, бірақ қорқыныш оған мүмкіндік бермейді.

Әлеуметтік фобияда қандай симптомдар болады

Әлеуметтік фобияның көріністері ойлардан, дене реакцияларынан және мінез-құлықтан құралады. Ойлар бағалаудың айналасында айналады: «менің толқып тұрғанымды бәрі байқайды», «ақымақ бірдеңе айтып қоямын», «маған күледі». Дене қауіпке жауап бергендей әрекет етеді. Мінез-құлық жағдайдан қашуға немесе оның ішінде «тығылуға» бағытталған. Біреулерде қорқыныш тек көпшілік алдында сөйлеуге, басқаларында — кез келген дерлік қарым-қатынасқа қатысты.

• Басқалардың көзінше беттің қызаруы, терлеу, қолдың немесе дауыстың дірілдеуі
• Жүректің қатты соғуы, ауа жетпеу сезімі, жүрек айну, «тамаққа кесек тұру»
• Бөгде адамдардың көзінше тамақ ішуден, су ішуден, жазудан немесе телефонмен сөйлесуден қорқу
• Көзге тура қарамау, ақырын сөйлеу, әңгімені тезірек аяқтауға ұмтылу
• Оқиғаға ұзақ, мазасыз дайындалу және одан кейін оны ойда қайталау
• Қорқыныштың кесірінен кездесулерден, сөз сөйлеуден, сұхбаттардан, оқудан бас тарту
• Қарым-қатынас алдында «босаңсу» үшін ішімдікті пайдалану

Неліктен әлеуметтік фобия өздігінен өтпейді

Бұзылысты сақтап тұратын басты механизм — қашу және қорғаныс мінез-құлқы деп аталатын әрекеттер. Адам қорқытатын жағдайдан бас тартқанда жеңілдік сезінеді, ал ми мынаны есте сақтайды: қауіп шынайы болды, ал кету құтқарды. Келесі жолы қорқыныш күшейе түседі. Қорғаныс мінез-құлқы — дірілді көрмеуі үшін қолды қалтада ұстау, сөздерді алдын ала жаттап алу, көзді көтермеу — да қорқынышты ештеңе болмайтынына көз жеткізуге мүмкіндік бермейді.

Сонымен қатар әлеуметтік фобияда назар өзіне шоғырланады: адам өз дауысын, бетін, қолын бақылап, осы түйсіктер бойынша өзінің қалай көрінетінін бағалайды. Оған толқуы бәріне көрініп тұрғандай болады, ал сырттай ол әдетте әлдеқайда аз байқалады. Көмексіз бұл тұйық шеңбер жылдар бойы сақталуы мүмкін, уақыт өте оған көбіне депрессия, жалғыздық, ішімдікті теріс пайдалану қосылады.

Әлеуметтік мазасыздық бұзылысын қалай емдейді

Халықаралық ұсынымдар бойынша, соның ішінде NICE ұсынымдарында, бірінші кезектегі әдіс болып арнайы әлеуметтік мазасыздыққа арналып әзірленген когнитивтік-мінез-құлықтық терапия саналады. Онда адам мазасыз ойларды байқап, тексеруге, қорғаныс мінез-құлқынан біртіндеп бас тартуға және апат болмайтынына көз жеткізе отырып, қорқытатын жағдайларға қадам-қадаммен кіруге үйренеді. Өзін сырттан көру үшін рөлдік жаттығулардың бейнежазбалары жиі қолданылады.

Симптомдар айқын болғанда, қосарланған депрессияда немесе психотерапия қолжетімсіз болса, дәрігер дәрі-дәрмек, көбіне антидепрессанттар тобынан, тағайындауы мүмкін. Препаратты таңдауды және емнің ұзақтығын психиатр анықтайды, емді өз бетімен тоқтатуға болмайды. Онлайн формат әлеуметтік фобия үшін ерекше ыңғайлы: Психиатрия Онлайн клиникасында алғашқы қадамды кезекте отырмай және тіркеу бөлімімен сөйлеспей-ақ үйден, анонимді түрде жасауға болады.

Өзіңіз не істей аласыз

Жайлылық аймағын біртіндеп кеңейту көмектеседі: нәтижесін белгілей отырып, шағын қадамдар жасау, мысалы сатушыға сұрақ қою немесе қызмет көрсету орталығына қоңырау шалу. Назарды өзіңізден әңгімелесушіге және міндетке ауыстыру пайдалы. Мазасыздыққа төтеп беру тәсілі ретінде ішімдіктен бас тарту маңызды. Өзіне-өзі көмек терапияны жақсы толықтырады, бірақ бұзылыс айқын болса, әдетте жеткіліксіз.

Жасөспірімдердегі әлеуметтік фобия: неге назар аудару керек

Әлеуметтік мазасыздық көбіне жасөспірім кезде, құрдастардың бағасы ерекше маңызды бола бастағанда басталады. Ата-аналар баланың тақта алдында жауап беруді тоқтатқанын, үйірмелер мен мерекелерден бас тартатынын, мектепке барғысы келмейтінін, таңертең іші ауыратынына шағымданатынын, тек онлайн араласатынын байқауы мүмкін. Кейде мұны жасқа немесе мінезге жатқызады, ал шын мәнінде жасөспірімге өте ауыр.

Мұндай өзгерістер айлар бойы созылып, оқу мен достыққа кедергі келтірсе, балалар психиатрына немесе психотерапевтке жүгінген жөн. Ерте ем бұзылыстың бекіп қалуына және кәсіп таңдауға, бүкіл кейінгі өмірге әсер етуіне жол бермеуге көмектеседі. Жасөспірімдер мен жастар қиын болса және сөйлесетін ешкім болмаса, 150 сенім телефонына анонимді түрде қоңырау шала алады.

Дәрігерге қашан жүгіну керек

• Қарым-қатынастан немесе көпшілік алдында сөйлеуден қорқу бірнеше айдан ұзақ сақталып, әлсіремейді
• Бағалаудан қорыққандықтан жұмыстан, оқудан, жоғарылаудан немесе қарым-қатынастан бас тартасыз
• Әлеуметтік жағдайлардан бұрын апталар бойы мазасызданасыз, ал кейін оларды ұзақ уақыт ойда қайталайсыз
• Қарым-қатынасқа төтеп беру үшін ішімдікті немесе тыныштандырғыштарды пайдаланасыз
• Түңілу, жалғыздық, үмітсіздік сезімі пайда болды
• Жасөспірім қорқыныштың кесірінен мектепке баруды немесе құрдастарымен араласуды тоқтатты

Сұрақтар мен жауаптар

Материалды тексерген

Павел Игоревич КорниловПсихиатр дәрігер

Депрессия, мазасыздық бұзылыстары, ОКБ, биполярлы бұзылыс; емді онлайн іріктеу және түзету.