Қысқаша
Биполярлы аффективті бұзылыс (БАБ) — депрессия эпизодтары мен мания немесе гипомания эпизодтары алмасып отыратын, ал олардың арасында көңіл-күй тұрақты кезеңдер болатын созылмалы ауру. Бұл жай эмоциялардың жиі құбылуы да, мінез ерекшелігі де емес. Ең көп таралған мифтер — БАБ көңіл-күйдің күніне бірнеше рет күрт ауысуын білдіреді, науқастар қауіпті, ем адамды «көкөніске» айналдырады және бұл диагнозбен жұмыс істеуге және отбасы құруға болмайды деген түсініктер. Іс жүзінде дұрыс емделгенде адамдардың көпшілігі толыққанды өмір сүреді.
Бір минутта басты мәселе
- БАБ — бір сағатта көңіл-күйдің ауысуы емес, күндер мен апталарға созылатын мания немесе гипомания және депрессия эпизодтары.
- Әртүрлі типтері бар: I типті биполярлы бұзылыста мания болады, II типте — гипомания мен депрессиялар.
- Емнің негізі — психиатр тағайындайтын көңіл-күй тұрақтандырғыштары мен басқа препараттар, сондай-ақ психобілім беру және психотерапия.
- БАБ бар адамдар басқалардан қауіптірек емес; олар әлдеқайда жиі стигманың және қауіптерді жете бағаламаудың құрбаны болады.
- Тұрақты емделгенде БАБ бар адамдардың көпшілігі жұмыс істейді, оқиды, отбасын құрып, бала тәрбиелейді.
Биполярлы бұзылыс шын мәнінде не
Биполярлы аффективті бұзылыс АХЖ-10-да F31 кодымен белгіленген. Оның мәні — көңіл-күй мен белсенділік бұзылыстарының қайталанатын эпизодтары: көтерілу (мания немесе гипомания) және құлдырау (депрессия), кейде екі полюстің де белгілері бір мезгілде болатын аралас күйлер. Эпизодтар арасында көп адамда интермиссия — көңіл-күй мен қызмет етудің қалыпқа оралатын кезеңі болады.
DSM-5 критерийлері бойынша мания — кемінде бір аптаға созылатын немесе ауруханаға жатқызуды талап ететін аномальды көтеріңкі, экспансивті немесе ашушаң көңіл-күй және энергияның артуы кезеңі. Адам аз ұйықтайды және шаршауды сезбейді, көп сөйлейді, ұлан-ғайыр жоспарлар құрады, ақша шашады, тәуекелге барады. Гипомания — жұмсағырақ нұсқа, кемінде төрт күнге созылады және қызмет етудің елеулі бұзылуына әкелмейді. БАБ кезіндегі депрессиялық эпизодтар кәдімгі депрессияға ұқсайды, бірақ емдеуге басқаша тәсілді қажет етеді.
Биполярлы бұзылыстың типтері
I типті биполярлы бұзылыста кем дегенде бір маниакальды эпизод болады. II типте — гипомания мен үлкен депрессиялық эпизодтар, бірақ толыққанды маниясыз. Циклотимия — толыққанды эпизодтар деңгейіне жетпейтін, бірақ жылдар бойы сақталатын көңіл-күйдің жеңілірек созылмалы ауытқуы.
1-миф: биполярлы бұзылыс — көңіл-күй жиі секіретін жағдай
Бұл ең көп таралған миф. Күнделікті сөйлеуде «биполярлы» сөзін көңіл-күйі құбылмалы кез келген адамға жиі қолданады. Бірақ БАБ кезінде әңгіме ұзақ эпизодтар туралы: мания — бір апта және одан ұзақ, гипомания — кемінде төрт күн, депрессия — кемінде екі апта. Көңіл-күймен бірге ұйқы, энергия, ойлау жылдамдығы және мінез-құлық өзгереді.
Күн ішінде оқиғаларға және қарым-қатынасқа байланысты эмоциялардың жиі әрі күрт ауысуы басқа жағдайларға — мысалы, эмоциялық тұрақсыз тұлға бұзылысына, мазасыздық бұзылыстарына немесе стреске реакцияларға көбірек тән. Кейде адамда екеуі де кездеседі, сондықтан диагнозды интернеттегі тест емес, егжей-тегжейлі бағалаудан кейін психиатр қоюы керек.
| Миф | Шындық |
|---|---|
| Көңіл-күй күніне бірнеше рет секіреді | Эпизодтар күндер мен апталарға созылады, ұйқы, энергия және мінез-құлық өзгереді |
| Мания — жай ғана жақсы көңіл-күй | Мания салдарды бағалауды бұзады және жиі елеулі шығындарға әкеледі |
| БАБ бар адамдар айналадағыларға қауіпті | Негізгі қауіп — адамның өзіне, әсіресе депрессия кезінде |
| Ем адамды «көкөніске» айналдырады | Мақсат — тұрақтылық; жанама әсерлерді әдетте түзетуге болады |
| Жақсарғанда таблеткаларды тастауға болады | Өз бетімен тоқтату рецидив қаупін күрт арттырады |
| БАБ-пен жұмыс істеуге және бала сүюге болмайды | Емделгенде көпшілігі толыққанды өмір сүреді |
| Мұны ерік-жігермен емдеуге болады | Бұл медициналық емді қажет ететін ми ауруы |
2-миф: мания — жай ғана өте жақсы көңіл-күй
Сырттан қарағанда гипомания күш-қуат пен шабыттың тасуы сияқты көрінуі мүмкін, және көп адам оны мәселе деп санамайды. Бірақ мания — өз әрекеттерінің салдарын бағалау қабілеті бұзылатын күй. Адам бірнеше күнде барлық жинағын жұмсап, несие алып, жұмысын тастап, тәуекелді байланыстарға түсіп, қауіпті күйде рульге отыруы мүмкін. Көбіне эйфорияның орнына ашушаңдық пен жанжалқұмарлық басым болады.
Мания эпизодынан кейін жиі депрессия басталады, ал көтерілу кезінде қабылданған шешімдердің салдарын айлар бойы тазалауға тура келеді. Сондықтан гипомания мен манияны ерте сатыда тану — емнің ең маңызды міндеттерінің бірі. Жақындары өзгерістерді көбіне адамның өзінен бұрын байқайды.
- Ұйқыға деген қажеттілік күрт азайған, ал шаршау жоқ
- Сөйлеу жылдамдаған, сөзін бөлу қиын
- Ойлар секіреді, көптеген идеялар мен жоспарлар пайда болады
- Өзін-өзі бағалаудың артуы, ерекше қабілеттер сезімі
- Импульсивті шығындар, тәуекелді шешімдер
- Қарсылық білдіргенде ашушаңдық пен жанжалқұмарлық
3-миф: биполярлы бұзылысы бар адамдар қауіпті
Биполярлы бұзылысы бар адамдардың басым көпшілігі басқалардан қауіптірек емес. «Болжап болмайтын және агрессивті» науқастар туралы стереотипті фильмдер мен жаңалықтар қоректендіреді, бірақ ол шындықты көрсетпейді. Олар әлдеқайда жиі өздері құрбан болады: стигманың, жұмыстағы кемсітушіліктің, мания кезіндегі қаржылық теріс пайдаланудың.
БАБ кезіндегі нақты әрі елеулі қауіп — адамның өзіне төнетін қауіп. Депрессиялық және әсіресе аралас эпизодтар кезінде өз-өзіне қол жұмсау туралы ойлар мен әрекеттердің қаупі артады. Сондықтан ауыр фазада адамды жалғыз қалдырмау, қауіп белгілерін білу және іс-қимыл жоспарының болуы маңызды. Бұл қорқуға емес, мұқият қолдау көрсетуге себеп.
4-миф: ем адамды «көкөніске» айналдырады
БАБ емінің негізін көңіл-күй тұрақтандырғыштары, сондай-ақ көрсетілім бойынша психиатр таңдайтын кейбір антипсихотикалық препараттар мен басқа құралдар құрайды. Терапияның мақсаты — тұлғаны басу емес, жаңа эпизодтардың алдын алу және тұрақтылықты сақтау. Жанама әсерлер, әсіресе басында, болуы мүмкін, бірақ көп жағдайда дозаны немесе препаратты өзгерту арқылы оларды азайтуға болады.
Мынаны түсіну маңызды: кейбір адамдар гипомания сезімдерін сағынады және тұрақтылықты «сұрғылттық» ретінде қабылдайды. Бұл емді өз бетімен тоқтатудың жиі себебі, ал ол рецидив қаупін айтарлықтай арттырады. Егер ем өмір сүруге кедергі келтіріп жатыр деп сезінсеңіз, мұны дәрігермен талқылаңыз — шешім әрқашан дерлік табылады, бірақ схеманы маманмен бірге өзгерту керек.
Неліктен антидепрессанттар жеке тағайындалмайды
Биполярлы депрессияда көңіл-күй тұрақтандырғышынсыз антидепрессанттар манияға ауысуды немесе эпизодтардың жиілеуін тудыруы мүмкін. Сондықтан диагнозды дұрыс қою өте маңызды: кәдімгі депрессиядағыдай емделетін БАБ бар адам өзін нашар сезінуі мүмкін.
Психобілім беру мен психотерапияның рөлі
Дәрілерден бөлек, NICE және халықаралық қоғамдардың ұсынымдары психобілім беруді, когнитивтік-мінез-құлықтық терапияны, отбасылық терапияны және режиммен жұмысты қамтиды. Адам эпизодтың ерте белгілерін тануды, тұрақты ұйқы мен күн ырғағын сақтауды, дәрігерге уақтылы жүгінуді үйренеді.
5-миф: биполярлы бұзылыспен жұмыс істеуге және отбасы құруға болмайды
Тұрақты емделіп, үнемі бақылауда болғанда БАБ бар адамдардың көпшілігі жұмыс істейді, оқиды, мансап құрады, отбасын құрып, бала тәрбиелейді. Негізгі факторлар — уақтылы диагностика, тұрақты ем, тұрақты ұйқы режимі, ішімдік пен есірткіден бас тарту, жақындардың қолдауы. Көптеген шығармашыл әрі табысты адамдар осы диагнозбен өмір сүреді.
БАБ кезінде жүктілікті жоспарлау ерекше назарды қажет етеді: кейбір препараттарды алдын ала ауыстыру керек, ал босанудан кейінгі кезең — эпизодтар қаупі жоғары уақыт. Бұл тыйым емес, психиатрмен және акушер-гинекологпен бірге жоспарлауға себеп. Генетикалық бейімділік бар, бірақ ата-анасында БАБ болуы баланың міндетті түрде ауыратынын білдірмейді.
Биполярлы бұзылысты қалай диагностикалайды және емдейді
Диагнозды психиатр егжей-тегжейлі әңгіме, эпизодтар тарихы, жақындардың бақылаулары негізінде және қажет болса, басқа себептерді — мысалы, қалқанша без ауруларын немесе психобелсенді заттардың әсерін жоққа шығару үшін тексеру негізінде қояды. Алғашқы эпизодтан дұрыс диагнозға дейін көбіне жылдар өтеді, өйткені адамдар тек депрессия кезінде жүгінеді, ал гипоманияны ауру деп санамайды. Көңіл-күй күнделігін жүргізу заңдылықтарды көруге көмектеседі.
Ем ұзақ және көңіл-күй тұрақты кезеңдерде де демеуші терапияны қамтиды. Психиатрия Онлайн клиникасында онлайн психиатр бастапқы бағалау жүргізіп, емді таңдап және түзетіп, динамиканы бақылап, жаңа эпизодтың белгілерін уақтылы байқай алады. Жедел мания, өмірге қауіп төндіретін ауыр депрессия және психотикалық симптомдар бетпе-бет көмекті, ал кейде стационарды қажет етеді.
Дәрігерге қашан жүгіну керек
- Күйзеліс кезеңдері аз ұйқымен жүретін ерекше көтеріңкі кезеңдермен алмасады
- Антидепрессанттар сізде қозуды, ұйқысыздықты немесе «тым жақсы» көңіл-күйді тудырды
- Жақындарыңыз сіздің мезгіл-мезгіл басқа адамға айналатыныңызды байқайды: сөзшең, импульсивті
- Көтеріңкі кезеңдерде кейін өкінген шешімдер қабылдадыңыз: шығындар, несиелер, жұмыстан кету
- Қандас туыстарыңызда биполярлы бұзылыс болған, ал сізде ауыр депрессиялар бар
- Емделіп жүрсіз, бірақ жаңа эпизодтың ерте белгілерін байқайсыз
Шұғыл көмек қашан қажет
Егер мания күйіндегі адам бірнеше тәулік ұйықтамаса, өзіне немесе басқаларға қауіпті әрекет етсе, дауыстар естісе немесе сандырақ идеялар айтса, сондай-ақ депрессияда немесе аралас күйде өз-өзіне қол жұмсау туралы ойлар пайда болса, шұғыл көмек қажет. 103 немесе 112 нөміріне қоңырау шалыңыз. Балалар мен жастар үшін — 150 сенім телефоны. Қазақстанда ерікті емес көмек тек заңда көзделген жағдайларда ғана мүмкін.
Психиатрия Онлайн қалай көмектесе алады
Қазақстанның кез келген қаласынан өтініш берген күні бейнекеңес, 45 қалада дәрігерді үйге шақыру, онлайн сүйемелдеу. Анонимді, есепке қойылмайды.
- Биполярлы бұзылыс: онлайн емдеу12 000 ₸ бастап · Онлайн 24/7
- Психиатрдың онлайн бақылауы12 000 ₸ бастап · Онлайн 24/7
- Емді онлайн іріктеу және түзету12 000 ₸ бастап · Онлайн 24/7
Сұрақтар мен жауаптар
Биполярлы бұзылыс көңіл-күйдің кәдімгі құбылуынан немен ерекшеленеді?
БАБ кезінде көңіл-күй күндер мен апталарға созылатын эпизодтармен өзгереді, және онымен бірге ұйқы, энергия, ойлау мен мінез-құлық өзгереді. Кәдімгі құбылулар оқиғаларға байланысты, сағаттарға созылады және өмірді соншалықты бұзбайды. Диагнозды егжей-тегжейлі бағалаудан кейін тек психиатр қоя алады.
Биполярлы бұзылысты емдеп жазуға бола ма?
БАБ — созылмалы ауру, және оны толық жазу әзірге мүмкін емес, бірақ ұзақ тұрақтылыққа қол жеткізуге болады. Дұрыс демеуші емде эпизодтар сиректеп, жұмсарады немесе жылдар бойы пайда болмайды. Көп адам дәрігердің бақылауында бола отырып, жылдар бойы асқынусыз өмір сүреді.
Таблеткаларды өмір бойы ішу міндетті ме?
БАБ кезіндегі ем әдетте ұзақ, ал оны жалғастыру туралы шешімді эпизодтардың саны мен ауырлығын ескере отырып дәрігер мен пациент бірге қабылдайды. Өзіңізді жақсы сезінсеңіз де, өз бетімен тоқтату рецидив қаупін айтарлықтай арттырады. Егер ем қиындық тудырса, оны тастамай, психиатрмен талқылаңыз.
Биполярлы бұзылыс тұқым қуалай ма?
БАБ-қа генетикалық бейімділік бар: осы диагнозы бар адамдардың жақын туыстарында қауіп орташадан жоғары. Бірақ ата-анасында аурудың болуы баланың міндетті түрде ауыратынын білдірмейді. Дамуына басқа факторлар да әсер етеді: стресс, ұйқының бұзылуы, психобелсенді заттарды қолдану.
Биполярлы бұзылысы бар жақын адамға қалай көмектесуге болады?
Ауру туралы көбірек біліңіз, мания мен депрессияның ерте белгілерін байқауды үйреніңіз, тұрақты режим мен емді қолдаңыз, бірақ дәрігер рөлін өз мойныңызға алмаңыз. Асқынған кезде не істеу керектігін алдын ала келісіп алыңыз. Өзіңізге де қамқорлық жасаңыз: туыстарға арналған психиатр немесе психотерапевт кеңесі де көмектеседі.
БАБ-пен психиатрдың бақылауында онлайн болуға бола ма?
Иә, жағдай тұрақты болғанда онлайн бақылау ыңғайлы әрі тиімді: дәрігер көңіл-күйді, ұйқыны, жанама әсерлерді бағалап, емді түзетеді. Психиатрия Онлайн клиникасында мұны Қазақстанның кез келген қаласынан анонимді түрде жасауға болады. Жедел мания немесе ауыр депрессия кезінде бетпе-бет көмек қажет, және дәрігер оны ұйымдастыруға көмектеседі.
Неліктен БАБ кезінде антидепрессанттар қауіпті болуы мүмкін?
Биполярлы депрессияда көңіл-күй тұрақтандырғышынсыз антидепрессанттар манияға ауысуды немесе фазалардың жиі ауысуын тудыруы мүмкін. Сондықтан сізде ерекше көтеріңкілік, аз ұйқы және импульсивтілік кезеңдері болса, бұл туралы дәрігерге хабарлау маңызды. Бұл дұрыс диагноз қоюға және қауіпсіз емді таңдауға көмектеседі.
Дереккөздер және әдістеме
- АХЖ-10, Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы
- DSM-5, Американдық психиатриялық қауымдастық
- NICE guideline CG185: Bipolar disorder: assessment and management
- CANMAT and ISBD guidelines for the management of patients with bipolar disorder
- ҚР «Халық денсаулығы және денсаулық сақтау жүйесі туралы» кодексі
Мақаланы Психиатрия Онлайн медициналық редакциясы дайындап, дәрігер тексерді. Анықтамалық сипатта және маман кеңесін алмастырмайды. Редакциялық саясат
Материалды тексерген
Әсел Бауыржанқызы ОмароваПсихиатр-нарколог дәрігерТәуелділіктің депрессиямен және мазасыздықпен ұштасуы, дағдарыстық жағдайлар, отбасыларға онлайн кеңес.
