Жақын адамыңыз өмір сүргісі келмейтінін айтса: қалай қолдау көрсетіп, қайда жүгіну керек

«Өмір сүргім келмейді» деген сөздерді неге елемеуге болмайды

Өлім туралы және өмір сүргісі келмейтіні жайлы ойлар — ауыр жан азабының симптомдарының бірі. Олар депрессия, биполярлы аффективті бұзылыс, ауыр мазасыздық, тәуелділіктер кезінде, айырылу мен жарақаттан кейін кездеседі. ДДҰ бағалауы бойынша өз-өзіне қол жұмсау жастар өлімінің жетекші себептерінің бірі болып қала береді, сонымен бірге бұл туралы ойлағандардың көбі кейін өздерін біреу тоқтатып, көмектескенін қатты қалағанын айтады. «Айтқан адам істемейді» деген кең тараған миф қауіпті: адамдардың едәуір бөлігі өз жағдайы туралы алдын ала қандай да бір түрде хабарлайды.

Суицидтік ойлар әртүрлі болады: енжар — «ұйықтап, оянбасам жақсы болар еді», және белсенді — адам қалай және қашан екенін ойластырғанда. Оларды маман ажыратуы тиіс, ал жақындардың міндеті — байыптылық дәрежесін өз бетінше бағалау емес, кез келген осындай сөздерге назар мен қолдаумен жауап беру. Адам көмекті неғұрлым ерте алса, ол қазір бастан кешіріп жүрген азап соғұрлым тез басылады.

Қандай белгілер суицидтік қауіп туралы айтуы мүмкін

Адам әрқашан тура айта бермейді. Кейде мінез-құлықтың өзгерістері алаңдатады, әсіресе олар депрессия, айырылу, жанжал, қарыздар немесе алкоголь ішу аясында пайда болса. Бірнеше белгінің қатар жүруі, оның үстіне олардың кенеттен пайда болуы — әңгімеге және маман кеңесіне себеп. Есте сақтаңыз: бірде-бір белгі өздігінен ниетті дәлелдемейді, бірақ тура сөздердің болмауы да қауіпсіздікке кепілдік бермейді. Күмәндансаңыз, үндемей қалғаннан гөрі сұрап, кеңескен дұрыс.

• «Мен бәріне ауыртпалықпын», «жақында бәрі бітеді», «менсіз жақсы болады» деген сөздер
• Өлім тақырыбына қызығушылық, ол туралы әңгімелер, жазбалар немесе жарияланымдар
• Жақындарымен қоштасу, бағалы заттарын тарату, істерін ретке келтіру
• Адамдардан алшақтау, бұрынғы қызығушылықтардан бас тарту, үмітсіздік сезімі
• Алкогольді немесе басқа заттарды қолданудың күрт артуы
• Ұзақ ауыр депрессиядан кейін кенеттен пайда болған байсалдылық
• Өзіне зақым келтіру немесе бұрын өзіне зиян келтіруге жасалған әрекеттер
• Жақында ғана болған ауыр айырылу, ажырасу, жұмыстан шығу, қарыздар немесе қорлану

Өз-өзіне қол жұмсау туралы ойлап жүрген адаммен әңгімені қалай бастау керек

Асықпай және бөгде адамдарсыз сөйлесуге болатын тыныш жерді таңдаңыз. Нені байқағаныңыздан және алаңдайтыныңыздан бастаңыз: «Қазір саған өте ауыр сияқты. Мен сен үшін уайымдаймын». Егер адам үмітсіздік туралы айтса, тура сұрақ қойыңыз: «Сен өзіңе қол жұмсау туралы ойлап жүрсің бе?» ДДҰ мен суицидтің алдын алу жөніндегі мамандардың ұсыныстары бір мағыналы: мұндай сұрақ басқа ой салмайды, керісінше, сіздің ең қорқынышты нәрсе туралы сөйлесуге дайын екеніңізді көрсетеді.

Әрі қарай ең бастысы — тыңдау. Сөзін бөлмеңіз, дауласпаңыз, «бәрі соншалықты жаман емес» деп дәлелдеуге тырыспаңыз, өмірдің құндылығы туралы ақыл айтпаңыз. Сезімдерін мойындаңыз: «Саған қаншалықты ауыр екенін естіп тұрмын». Сәл болса да не көмектесетінін, тағы кім қолдай алатынын, оның жоспары бар-жоғын сұраңыз. Мұндай жағдай емделетінін және маман табуға көмектесетініңізді айтыңыз. Егер адам ешкімге айтпауды өтінсе, оның өмірі үшін мұны уәде ете алмайтыныңызды ашық жауап беріңіз.

Не айту керек

«Маған айтқаныңа рақмет». «Сен жалғыз емессің». «Мен қасыңдамын және көмек табуға көмектесемін». «Сенің сезініп жүргенің депрессия кезінде болады, және бұл емделеді». «Бірге маманға қоңырау шалайық». Шешендіктен гөрі қарапайым, жылы сөздер маңыздырақ. Абдырап қалсаңыз немесе үнсіз қалсаңыз, қорқынышты емес: сіздің қасында болуыңыздың және тыңдауға дайындығыңыздың өзі адамға тірек болады.

Неден аулақ болу керек

Елемеуден: «басқаларға одан да қиын», «ойдан шығарма». Айыптаудан: «сен өзімшілсің, анаңды ойла». Бопсалау мен қорқытудан. Оның осылай сезінуге құқығы бар-жоғы туралы дауласудан. Құпия сақтау туралы уәделерден. Тәсілдерді талқылаудан — тіпті райынан қайтару мақсатында болса да. Әңгімені жартылай қалдырмаңыз: келесі қадам туралы келісіп алыңыз.

Қауіп тікелей төнсе не істеу керек

Егер адам нақты жоспар мен мерзім туралы айтса, әрекет ете бастаса, қатты қозған күйде болса немесе алкогольдің не есірткінің әсерінде болса, жағдай дереу көмекті талап етеді. Сіздің міндетіңіз — дәл осы жерде және дәл қазір қауіпсіздікті қамтамасыз етіп, мамандарды тарту. Бұл сатқындық емес, қамқорлық. Қазақстан Республикасының заңнамасы адам өзіне тікелей қауіп төндіретін болса, оның келісімінсіз психиатриялық көмек көрсетуге жол береді — бұл туралы шешімді дәрігерлер заңда белгіленген тәртіппен қабылдайды.

1. Адамды бір минутқа да жалғыз қалдырмаңыз
2. 103 немесе 112 нөміріне қоңырау шалып, жағдайды сабырмен сипаттаңыз
3. Егер өзіңізге қауіп төндірмей мүмкін болса, дәрілерді, қаруды және өткір заттарды қолы жетпейтін жерге алыңыз
4. Сабырмен сөйлеңіз, дауласпаңыз және дауысыңызды көтермеңіз
5. Көмекке тағы бір жақын адамды шақырыңыз
6. Балалар мен жастар үшін — тәулік бойы жұмыс істейтін 150 сенім телефоны

Көмекке қайда жүгінуге болады: психиатр, психотерапевт, онлайн

Жедел қауіп жоқ, бірақ өмір сүргісі келмейтіні туралы ойлар айтылып жүрсе, психиатрдың кеңесі қажет. Ол қауіпті бағалап, депрессия, биполярлы аффективті бұзылыс, тәуелділік немесе басқа себеп бар-жоғын анықтап, көмек жоспарын ұсынады. Бұл психотерапия — когнитивтік-мінез-құлықтық, диалектикалық мінез-құлықтық терапия, — дәрі-дәрмекпен емдеу, ал қауіп жоғары болса — стационарлық емдеу болуы мүмкін. Қазақстанда психиатриялық көмек дәрігерлік құпияны сақтай отырып көрсетіледі, жүгіну автоматты түрде есепке қоюды білдірмейді.

Көптеген адамдарға алғашқы қадамды онлайн, үйден, кезексіз және біреу біліп қоя ма деген қорқынышсыз жасау оңайырақ. Психиатрия Онлайн клиникасында психиатрлар мен психотерапевтер бейнебайланыс арқылы тәулік бойы және анонимді түрде кеңес береді. Жақын адам қалай әрекет ету керектігі туралы кеңес алу үшін өзі жазыла алады немесе дағдарыстағы адамға жазылуға көмектесе алады. Қауіп жоғары болса, дәрігер бетпе-бет көмекті, үйге баруды немесе ауруханаға жатқызуды ұсынып, мұны қалай ұйымдастыру керектігін түсіндіреді.

Қауіпсіздік жоспары

Маманмен бірге қауіпсіздік жоспары жасалады: дағдарыс жақындағанының белгілері, тынышталуға не көмектеседі, кімге жүгіну керек, көмек телефондары, қауіпті құралдарға қолжетімділікті қалай шектеу керек. Оны жақындардың да білгені пайдалы, сонда қиын сәтте дүрбелеңге түспей, алдын ала түсінікті жоспар бойынша әрекет етуге болады.

Алғашқы кеңестен кейін қалай қолдау көрсету керек

Хал-жағдайын сұрап тұрыңыз, ұсыныстарды сақтауға көмектесіңіз, қабылдаулар туралы еске салыңыз, қиын күндері қасында болыңыз. Жақсару бірден келмейді, ал депрессияны емдеудің алғашқы апталарында қауіп ерекше назарды қажет етеді. Кез келген алаңдатарлық өзгерістер туралы дәрігерге хабарлаңыз.

Жақыныңыз дағдарыста болғанда өзіңізге қалай қамқорлық жасауға болады

Суицидтік ойлары бар адамға қолдау көрсету ауыр: бұл қорқыныш, ұйқысыздық, кінә сезімі, біреудің өмірі үшін жауапкершілік сезімі. Сіз дәрігерді алмастыра алмайтыныңызды және алмастыруға міндетті емес екеніңізді есте сақтаңыз. Сіздің рөліңіз — қасында болып, кәсіби көмек алуға көмектесу. Жүктемені басқа жақындарыңызбен бөлісіңіз, уайымдарыңыз туралы сенетін адамдарыңызбен сөйлесіңіз және қажет болса өзіңіз де психотерапевтке жүгініңіз. Өзіңізге қамқорлық жасау басқа адамды ұзағырақ әрі жақсырақ қолдауға мүмкіндік береді.

Дәрігерге қашан жүгіну керек

• Жақын адамыңыз өмір сүргісі келмейтінін немесе айналасындағыларға ауыртпалық екенін айтады
• Адамда депрессия белгілері бар: жабырқаулық, ұйқысыздық, екі аптадан ұзақ үмітсіздік
• Ол адамдардан алшақтап, заттарын таратып, қоштасып немесе істерін ретке келтіріп жүр
• Бұрын өз-өзіне қол жұмсау әрекеттері немесе өзіне зақым келтіру эпизодтары болған
• Дағдарыс аясында адам көбірек ішетін немесе басқа психобелсенді заттарды қолданатын болды
• Жақыныңыз үшін алаңдаушылықты өзіңіз жеңе алмайтыныңызды сезінесіз

Сұрақтар мен жауаптар

Материалды тексерген

Әсел Бауыржанқызы ОмароваПсихиатр-нарколог дәрігер

Тәуелділіктің депрессиямен және мазасыздықпен ұштасуы, дағдарыстық жағдайлар, отбасыларға онлайн кеңес.