Маскүнемнің туыстары не істеуі керек: жақыныңызға және өзіңізге көмектесудің 8 қадамы

Жақыныңызда алкогольге тәуелділік бар екенін қалай түсінуге болады

Алкогольге тәуелділік синдромын (АХЖ-10 бойынша — F10.2) дәрігерлер кемінде бір жыл бойы сақталатын бірнеше белгі арқылы анықтайды: ішуге деген күшті, кейде обсессивті ынта; ішудің басталуын, мөлшерін немесе аяқталуын бақылаудың жоғалуы; абстиненттік синдром — тоқтатқаннан кейінгі діріл, тершеңдік, мазасыздық, ұйқысыздық; толеранттылықтың өсуі, яғни бұрынғы әсерге жету үшін көбірек қажет болуы; басқа қызығушылықтардың ығыстырылуы; айқын зиянға қарамастан ішуді жалғастыру. Диагноз үшін үш белгі жеткілікті.

Отбасы әдетте басқа нәрсені байқайды: адам «демалу үшін» күн сайын дерлік ішеді, бөтелкелерді жасырады, тоқтаймын деп уәде беріп, орындамайды, демалыстан кейін жұмысқа бармай қалады, ішімдіксіз ашушаң болады, ал таңертең «бас жазады». Қауіпті белгі — ішу бірнеше күн қатарынан созылатын ұзақ ішу (запой). Мұндай өзгерістер адамның жаман екенін білдірмейді. Олар мидың алкогольге бейімделіп қайта құрылғанын және жалғыз ерік-жігердің жеткіліксіз екенін білдіреді.

Тұрмыстық ішімдікқұмарлық па, әлде ауру ма

Айырмашылық ішілген мөлшерде емес, бақылауда. Тәуелділігі жоқ адам мерекеде немесе бір ай бойы алкогольден оңай бас тарта алады және қиналмайды. Тәуелділік кезінде бас тарту қиынға соғады, мазасыздық, құштарлық, ашушаңдық пайда болады, ал «енді бір тамшы да ішпеймін» деген уәделер үнемі бұзылады. Егер сіз жақыныңыздың бүгін қанша ішкені туралы барған сайын жиі ойласаңыз, бұл нарколог дәрігермен ақылдасуға негіз.

Жақыныңыз ішсе не істеу керек: отбасыға арналған 8 қадам

Адамды ішуден біржола тоқтататын сиқырлы сөз жоқ. Бірақ отбасындағы жағдайды ішуді жалғастыру қиындап, ал көмекке жүгіну жеңілдейтіндей етіп өзгертетін іс-әрекеттер реті бар. Басты идея: сіз басқа ересек адамның ішуін бақылай алмайсыз, бірақ өз мінез-құлқыңызды, өз шекараларыңызды және адам көмекке дайын болған сәтте оның қаншалықты қолжетімді болатынын бақылай аласыз.

1. Мәселені кем дегенде өзіңізге дауыстап мойындаңыз және өзгенің ішуіне сылтау іздеуді доғарыңыз.
2. Ақпарат жинаңыз: тәуелділік қалай көрінеді, қандай емдеу әдістері бар, қайда жүгінуге болады.
3. «Құтқаруды» тоқтатыңыз: бастыққа ойдан шығарылған ауру туралы қоңырау шалмаңыз және қарызды өтемеңіз.
4. Әңгіме үшін сәт таңдаңыз — жақыныңыз сау әрі бас ауруынан қиналмайтын таңғы уақытты.
5. Фактілер мен сезімдеріңіз туралы айтыңыз: «Кеше сен ұлымызды мектептен алып келмедің, мен қатты қорықтым».
6. Нақты қадам ұсыныңыз: нарколог кеңесін, соның ішінде онлайн және анонимді түрде.
7. Шынымен орындауға дайын шекаралар мен салдарларды белгілеңіз.
8. Өзіңізге қамқорлық жасаңыз: психотерапия, туыстарға арналған топ, демалыс, достардың қолдауы.

Ішімдікке салынған адаммен қалай сөйлесу керек

Мас адаммен сөйлесу пайдасыз және жиі қауіпті: ол ештеңе есіне сақтамайды, есесіне агрессивті болуы мүмкін. Ең жақсы уақыт — сау таң немесе ешкім асықпайтын күн. Алдын ала дайындалыңыз: ішімдік зиян келтірген екі-үш нақты оқиғаны жазып алыңыз және қандай көмек ұсынатыныңызды ойластырыңыз. Бірінші жақтан сөйлеңіз — «мен уайымдаймын», «маған қорқынышты», ал «сен маскүнемсің» немесе «сен бәрін бүлдірдің» демеңіз.

Мотивациялық сұхбатқа жақын тәсіл жақсы нәтиже береді: ашық сұрақтар қойып, тыңдау. «Сен өзің қанша ішетініңді қалай бағалайсың?», «Болып жатқан жағдайда саған не ұнамайды?». Адам себептерді айыптау түрінде естігеннен гөрі, оларды өзі айтқанда емделуге тезірек келіседі. Егер ол мәселені жоққа шығарса, айқайға дейін дауласпаңыз: есікті ашық қалдырып, жаңа себеп пайда болғанда тақырыпқа кейінірек оралыңыз.

Қолданбаған дұрыс сөздер

«Маскүнем», «араққұмар» деген жапсырмалар, туыстармен салыстыру, сіз орындамайтын ультиматумдар және балалардың немесе қонақтардың көзінше сөйлесу әдетте қорғаныс пен ашу тудырады. Мас кезіндегі көз жасы мен жалыну да дәл солай нашар әсер етеді. Адам оларда айыптау мен ұятты естиді, ал ұят — ішімдіктің жаңа эпизодын тудыратын басты түрткілердің бірі.

Егер әңгімеде қолдау қажет болса

Кейде отбасыға үшінші адамның — психотерапевттің немесе наркологтың қатысуы көмектеседі. Маман әңгімені айыптаусыз, сабырлы жүргізуге көмектеседі және бірден түсінікті жоспар ұсынады. Мұндай кездесуді онлайн да өткізуге болады: туыстар мен пациенттің өзі бейнебайланыс арқылы қосылады, ал дәрігер емдеу нұсқаларын қысымсыз түсіндіреді.

Туыстар нені істемегені дұрыс

Қамқорлық болып көрінетін көптеген әрекеттер іс жүзінде тәуелділікті қолдайды. Егер отбасы ұзақ ішудің салдарын әр жолы жинастырып, қарыздарын төлеп, жұмыста өтірік айтса, адам ішімдіктің нақты құнымен бетпе-бет келмейді және өзгеруге себеп көрмейді. Бақылауға тырысу да тиімсіз: алкогольді төгу, ақшаны жасыру, қалталарын тінту. Бұл үйді шайқас алаңына айналдырады, ал ішетін адам жақсырақ жасырынуды үйренеді.

Жасырын «емдеу» туралы бөлек айтайық: адамға білдірмей тағамға препараттар немесе «халықтық құралдар» қосу оның денсаулығына қауіпті және этикалық тұрғыдан жол берілмейді. Кейбір заттар алкогольмен бірге ауыр реакциялар тудырады. Тәуелділікті кез келген емдеу, соның ішінде кодтау деп аталатын әдіс, тек дәрігермен, тексеруден кейін, сау күйде және пациенттің ақпараттандырылған келісімімен жүргізіледі.

• Қарыздан құтқармаңыз және ішімдікке алынған несиелерді жаппаңыз.
• Жұмысқа бармай қалуды ақтамаңыз және ішетін адамның атынан жұмыс берушіге қоңырау шалмаңыз.
• «Аз ішсін деп» немесе «бақылауымда болсын деп» бірге ішпеңіз.
• Адамның білуінсіз және келісімінсіз препаратқа немесе тағамға ештеңе қоспаңыз.
• Орындамайтын салдарлармен қорқытпаңыз.

Ко-тәуелділік: бүкіл отбасы зардап шегіп жатқанын қалай түсінуге болады

Ко-тәуелділік деп туыстың өмірі басқа адамның ішуінің айналасында құрылатын жағдайды атайды. Бұл АХЖ-дағы ресми диагноз емес, бірақ психотерапевтер бұл үлгіні жақсы біледі: тұрақты мазасыздық, бақылау, өзгенің әрекеттері үшін жауапкершілік сезімі, кінә сезімі, өз қызығушылықтарынан бас тарту, ашудың бұрқ етуі және одан кейінгі татуласу. Көбіне бұған ұйқысыздық, бас ауруы, көңіл-күйдің түсуі, кейде — депрессия немесе мазасыздық бұзылысының симптомдары қосылады.

Мұндай отбасылардағы балалар ересектердің көңіл-күйін болжауды, болып жатқанды жасыруды және жасына сай емес рөлдерді өз мойнына алуды үйренеді. Сондықтан өзіңізге қамқорлық жасау — өзімшілдік емес, көмектің бір бөлігі. Туыс құтқарушы рөлінен шығып, өз өмірін қалпына келтіргенде, үйдегі ахуал өзгереді, ал тәуелді адамда емделу туралы ойлануға көбірек себеп пайда болады.

Өзіңізге қалай көмектесуге болады

Кішіден бастаңыз: ұйқыңызды, тұрақты тамақтануды, достармен араласуды, жақыныңызбен байланысты емес кем дегенде бір айналысатын ісіңізді қайтарыңыз. Туыстарға арналған психотерапия — жеке немесе отбасылық — кінә сезімін түсінуге, шекараны сақтауды үйренуге және ашуға булықпауға көмектеседі. Тәуелділігі бар адамдардың отбасыларына арналған өзара көмек топтары да пайдалы, онда басқалардың тәжірибесін естуге болады.

Адамды емделуге мәжбүрлеуге бола ма

Ересек адамды тек отбасының қалауы бойынша оның еркінен тыс тәуелділіктен емдеуге болмайды. Қазақстанда «Халық денсаулығы және денсаулық сақтау жүйесі туралы» кодекске сәйкес медициналық көмек пациенттің келісімімен көрсетіледі, ал еріксіз шаралар заңда тікелей белгіленген жағдайлар мен тәртіпте ғана және сот шешімімен жүзеге асырылады. Сондықтан негізгі жол — уәждеме: адамның кем дегенде алғашқы кеңеске өзі келісетіндей жағдай жасау.

Ерекшелік — шұғыл жағдайлар. Егер адамда құрысу, сананың шатасуы, галлюцинациялар болса, ол аяғында тұра алмаса, кеудесі ауырса немесе өзінің не басқалардың өміріне қауіп төндірсе, 103 немесе 112 нөмірі бойынша жедел жәрдем шақырыңыз. Басқа жағдайларда «сен емделуің керек» демей, «алдын ала ештеңе шешпей, жай ғана дәрігермен сөйлесіп көрейікші» деген дұрыс — мұндай қадам адамға әлдеқайда оңай беріледі.

Нарколог онлайн және бетпе-бет қалай көмектеседі

Нарколог дәрігердің алғашқы кеңесі көбіне дәл туыстармен өтеді: дәрігер ішу тарихын нақтылайды, тәуекелдерді бағалайды және жақыныңызбен қалай сөйлесу керектігін айтады. Психиатрия Онлайн орталығында мұны Қазақстанның кез келген қаласынан бейнебайланыс арқылы, анонимді және ыңғайлы уақытта, соның ішінде түнде де жасауға болады. Нарколог онлайн тәуелділіктің ауырлығын бағалауға көмектеседі, әңгіме жоспарын құрады, емдеу нұсқаларын түсіндіреді және дәрігерлік құпия туралы сұрақтарға жауап береді.

Онлайн формат кеңестерге, мотивациялық әңгімелерге, психотерапияға және айығу кезеңіндегі бақылауға сай келеді. Бірақ ұзақ ішуден шығару, ауыр абстиненция, алкогольдік делирийге күдік бетпе-бет тексеруді, тамшылатқышты және бақылауды талап етеді. Мұндай жағдайларда онлайн дәрігер дәрігердің үйге баруын немесе стационарға жолдама алуды тез ұйымдастыруға көмектеседі. Маскүнемдікті емдеу — кешен: детоксикация, дәрілік қолдау, психотерапия және қайта ішудің алдын алу.

Дәрігерге қашан жүгіну керек

• Жақыныңыз бірнеше күн қатарынан ішіп жүр және өз бетінше тоқтай алмайды.
• Ішуді тоқтатқаннан кейін діріл, тершеңдік, мазасыздық, ұйқысыздық, қан қысымының секіруі пайда болады.
• Адам ішуді қойғысы келетінін өзі айтады, бірақ оған ешбір қолынан келмейді.
• Ішу агрессиямен, жанжалдармен, мас күйде көлік жүргізумен қатар жүреді.
• Жақыныңыздың ішуіне байланысты өзіңізде ұйқысыздық, көңіл-күйдің түсуі, тұрақты мазасыздық пайда болды.
• Отбасыдағы балалар тұйық, мазасыз болып кетті немесе олардың оқуы нашарлады.
• Жақыныңызбен қалай сөйлесу керектігін және оған қандай емдеу сай келетінін алдын ала түсінгіңіз келеді.

Сұрақтар мен жауаптар

Материалды тексерген

Әсел Бауыржанқызы ОмароваПсихиатр-нарколог дәрігер

Тәуелділіктің депрессиямен және мазасыздықпен ұштасуы, дағдарыстық жағдайлар, отбасыларға онлайн кеңес.