Қысқаша
Жарақаттан кейінгі стресстік бұзылыс (ЖСБ) — қауіпті немесе өмірге қатер төндірген оқиғаны бастан кешкеннен кейін дамитын психикалық бұзылыс, ол мазалайтын естеліктермен, түнгі қорқынышты түстермен, жарақатты еске салатынның бәрінен қашумен және тұрақты қауіп сезімімен көрінеді. Симптомдар әдетте алғашқы апталарда пайда болады, бірақ кейбір адамдарда — бірнеше ай, тіпті жыл өткен соң; мұны кейінге шегерілген ЖСБ деп атайды. Егер мұндай симптомдар бір айдан ұзақ сақталып, өмір сүруге кедергі келтірсе, психиатрдың немесе психотерапевттің кеңесі қажет: ЖСБ емге жақсы көнеді.
Бір минутта басты мәселе
- ЖСБ — әлсіздік емес, өмірге немесе қауіпсіздікке қатер ретінде қабылданған оқиғаға жүйке жүйесінің заңды реакциясы.
- АХЖ-11 бойынша симптомдардың үш негізгі тобы: оқиғаны қайта бастан кешу, одан қашу және тұрақты қауіп сезімі.
- Симптомдар бірнеше ай мен жылдан кейін, көбіне жаңа күйзелістен, ұқсас жағдайдан немесе оқиғаның жылдығынан кейін келуі мүмкін.
- Классикалық белгілерден бөлек, ЖСБ көбіне ұйқысыздық, ашушаңдық, ауырсыну, ішімдік және депрессия астында жасырынып жүреді.
- Негізгі ем — жарақатқа бағытталған психотерапия; препараттар көрсетілімдер бойынша қолданылады және оларды дәрігер тағайындайды.
ЖСБ дегеніміз не және ол қалай пайда болады
ЖСБ адам өзінің немесе басқаның өміріне не қауіпсіздігіне қатер ретінде бастан кешкен оқиғадан кейін дамиды. Бұл жол апаты, шабуыл, зорлық-зомбылық, соғыс қимылдары, табиғи апат, жақынның кенеттен қайтыс болуы, ауыр ауру немесе медициналық араласу болуы мүмкін. Адам куәсі болған оқиға да жарақатқа айналуы мүмкін. Мұндай оқиғалардан кейін адамдардың көпшілігі біртіндеп қалпына келеді, ал бұзылыс тек кейбіреулерінде ғана қалыптасады.
ЖСБ механизмі мидың жарақат туралы естелікті қалай сақтайтынымен байланысты. Қатты қауіп сәтінде жад үзік-үзік — бейнелер, дыбыстар, дене түйсіктері түрінде — жазылады және өмірдің кәдімгі тарихына енбейді. Сондықтан мұндай естеліктер оқиға дәл қазір болып жатқандай «қосылып» кетеді, ал дабыл жүйесі тұрақты дайындық режимінде қалады. Бұл қиял да, мінездің әлсіздігі де емес, стресс жүйелері жұмысының өзгеруі.
Ересектерде ЖСБ-ның қандай симптомдары болады
АХЖ-11 симптомдардың үш негізгі тобын бөледі, DSM-5 төртіншісін — ойлар мен көңіл-күйдің тұрақты негативті өзгерістерін қосады. Диагноз үшін симптомдардың кемінде бірнеше апта (DSM-5 бойынша — бір айдан астам) сақталып, өмірге айтарлықтай кедергі келтіруі маңызды. Әр адамда әр түрлі топ басым болады: біреуде алдыңғы қатарда түнгі қорқынышты түстер, екіншісінде — қашу мен сезімнің солғындауы. Іс жүзінде бұл былай көрінеді.
Қайта бастан кешу
Флешбэктер — оқиға сол эмоциялармен және дене реакцияларымен қайта болып жатқандай кенеттен туатын сезім. Мазалайтын естеліктер, түнгі қорқынышты түстер, еске салатын нәрселерге — дыбысқа, иіске, орынға, күнге — қатты реакция. Адам қауіп жоқ екенін түсінсе де, есіктің тарс жабылуынан селк ете түсуі, терлеп кетуі, жүрегінің қатты соққанын сезінуі мүмкін.
Қашу
Адам оқиға туралы ойламауға және айтпауға тырысады, жарақатты еске салатын орындардан, адамдардан, жағдайлардан айналып өтеді. Біртіндеп өмір шеңбері тарылады: апаттан кейін көлік жүргізуді тоқтатады, шабуылдан кейін кешке далаға шықпайды, жаңалықтардан қашады. Қашу қысқа уақытқа жеңілдік әкеледі, бірақ бұзылысты сақтап тұрады.
Тұрақты қауіп сезімі
Сақтықтың артуы, айналаны үнемі бақылау, шошып кетудің күшеюі, ұйықтап кетудің қиындауы және жиі ояну, ашушаңдық пен ашудың бұрқ етуі, зейін шоғырландырудың қиындауы. Дене әрдайым күресуге немесе қашуға дайын тұрғандай, тіпті қауіпсіз ортада да босаңсу мүмкін болмайды.
Ойлар мен көңіл-күйдің өзгеруі
Болған оқиға үшін кінә мен ұят сезімі, әлем қауіпті, ал өзіңе де, адамдарға да сенуге болмайды деген сенім. Бұрынғы істерге қызығушылықтың жоғалуы, жақындардан алшақтау, эмоциялық сезімсіздік, қуанышты сезінудің қиындауы. Кейде оқиғаның бір бөлігі жадтан түсіп қалады.
| Белгі | Күйзеліске жіті реакция | ЖСБ |
|---|---|---|
| Қашан пайда болады | Бірден немесе алғашқы сағаттар мен күндерде | Бірнеше апта, ай, кейде жыл өткен соң |
| Қанша уақытқа созылады | Әдетте бірнеше күн немесе аптада басылады | Бір айдан ұзақ сақталады, емсіз көбіне жылдар бойы |
| Жетекші симптомдар | Есеңгіреу, мазасыздық, жылау, ұйқысыздық | Флешбэктер, қорқынышты түстер, қашу, тұрақты сақтық |
| Өмірге әсері | Уақытша | Тұрақты, өмір шеңберін тарылтады |
| Не көмектеседі | Қауіпсіздік, қолдау, ұйқы, бақылау | Жарақатқа бағдарланған психотерапия, көрсетілімдер бойынша — препараттар |
Неліктен ЖСБ симптомдары бірнеше айдан кейін пайда болады
Жарақаттан кейін бірден көп адам аман қалу режимінде болады: салдарын реттеу, емделу, жақындарды қолдау керек. Психика уайымды «кейінге» қалдырады, алғашқы апталарда адам өзін салыстырмалы түрде жақсы, тіпті эмоциялық тұрғыдан сезімсіз сезінуі мүмкін. Жағдай тұрақтанған кезде басып-жаныштауға кететін ресурстар таусылып, симптомдар бетке шығады.
ЖСБ-ның кейінге шегерілген басталуы классификацияларда сипатталған: DSM-5 толық көрініс оқиғадан кейін алты ай немесе одан да көп уақыт өткен соң дамитын нұсқаны бөледі. Көбіне іске қосушы фактор жаңа шиеленіс — ауру, ажырасу, жұмыстан айырылу, бала туу — немесе бастапқы жарақатқа ұқсас жағдай, оқиғаның жылдығы, үйреншікті жұмыстан айырылатын зейнетке шығу болады. Мұндай адамдарда жекелеген белгілер бұрын да болған, тек олар оны бастан кешкен оқиғамен байланыстырмаған.
- Оқиғаның жылдығы, есте қалған күн немесе жыл мезгілі
- Жаңа күйзелісті жағдай, ауру немесе жоғалту
- Жарақаттық жағдайға ұқсас ахуал: аурухана, жол, жанжал
- Ұқсас оқиғалар туралы жаңалықтар, фильмдер, әңгімелер
- «Шыдап тұру» керек болған кезеңнің аяқталуы: сот, ем, көшу
- Адам бұрын симптомдарды басу үшін пайдаланған ішімдіктен бас тарту
ЖСБ басқа мәселелердің астында қалай жасырынады
ЖСБ бар көптеген ересектер дәрігерге естеліктерге байланысты емес, ұйқысыздық, бас ауруы, жүрек пен асқазан мәселелері, созылмалы шаршау себепті жүгінеді. Басқалары наркологқа келеді, өйткені ішімдік ұйықтаудың және мазасыздықты «сөндірудің» жалғыз тәсіліне айналған. ЖСБ көбіне депрессиямен, дүрбелең шабуылдарымен, мазасыздық бұзылысымен қатар жүреді. Бастан кешкен оқиғалар туралы сұрамаса, себеп ұзақ уақыт байқалмай қалуы мүмкін.
АХЖ-11-де кешенді ЖСБ жеке сипатталған. Ол ұзаққа созылған немесе қайталанған, одан құтылу қиын болған жарақаттан кейін дамиды — мысалы отбасындағы зорлық-зомбылық, тұтқында болу, ұзақ уақыт қатыгездік көру. Негізгі симптомдардан бөлек, онда эмоцияларды реттеудің қиындауы, өзі туралы тұрақты негативті түсінік және жақын қарым-қатынастағы мәселелер болады. Кешенді ЖСБ емі әдетте ұзағырақ және тәжірибелі маманды қажет етеді.
ЖСБ-ның күйзеліске жіті реакциядан айырмашылығы
Жарақаттан кейінгі алғашқы күндері мазасыздық, нашар ұйқы, оқиға туралы мазалайтын ойлар және жылауықтық — қалыпты реакция, көп адамда ол бірнеше аптада басылады. АХЖ мұндай күйлерді күйзеліске жіті реакцияға жатқызады. ЖСБ туралы симптомдар кетпей, бір айдан ұзақ сақталып, тән көрініс құрап, жұмысқа, қарым-қатынасқа, кәдімгі өмірге кедергі келтіргенде айтады.
Бұл айырмашылық ем үшін маңызды. Жіті реакция көбіне қолдауды, қауіпсіздікті, ұйқыны қалпына келтіруді және бақылауды қажет етеді; жарақатты ерте «мәжбүрлеп» талқылау тіпті зиян келтіруі мүмкін. Қалыптасқан ЖСБ-да арнайы психотерапия қажет. Не болып жатқанына сенімсіз болсаңыз, психиатрдың алғашқы онлайн кеңесі жағдайды түсінуге және не қажет екенін — бақылау ма, әлде ем бе — шешуге көмектеседі.
Ересектерде ЖСБ-ны қалай емдейді
ЖСБ емінің негізі — жарақатқа бағытталған психотерапия. Халықаралық клиникалық ұсынымдарда, соның ішінде ДДСҰ мен NICE ұсынымдарында, жарақатқа бағдарланған когнитивтік-мінез-құлықтық терапия және EMDR — көз қозғалысы арқылы десенсибилизация және қайта өңдеу — бірінші кезектегі әдістер болып саналады. Бұл әдістер жарақаттық естелікті қайталанып тұратын осы шақ емес, өткеннің бір бөлігі болатындай «қайта жазуға» және қашуды біртіндеп азайтуға көмектеседі.
Дәрі-дәрмекпен емдеу көрсетілімдер бойынша — симптомдар айқын болғанда, қосарланған депрессияда, ауыр ұйқысыздықта немесе психотерапия әзірге қолжетімсіз болғанда қолданылады. Көбіне кейбір антидепрессанттар пайдаланылады; препарат пен сызбаны тек дәрігер таңдайды. Бензодиазепиндер тобындағы тыныштандырғыш дәрілер тәуелділік қаупіне байланысты ЖСБ-да әдетте ұсынылмайды. Психиатрия Онлайн клиникасында психиатр мен психотерапевт емді онлайн жүргізе алады, ал қажет болса бетпе-бет көмекті ұйымдастыруға көмектеседі.
Дәрігерге қашан жүгіну керек
- Оқиғадан кейін бір айдан астам уақыт өтті, ал естеліктер, қорқынышты түстер және мазасыздық әлсіремейді
- Сіз орындардан, адамдардан, жолдардан немесе әңгімелерден қашасыз, өміріңіз айтарлықтай тарылып барады
- Бастан кешкен оқиғадан кейін ұйқысыздық, ашудың бұрқ етуі, тұрақты сақтық пайда болды
- Ұйықтау немесе ұмыту үшін ішімдікті немесе тыныштандырғыш дәрілерді жиірек қолдана бастадыңыз
- Симптомдар жарақаттық оқиғадан бірнеше ай немесе жыл өткен соң алғаш рет пайда болды
- Жақындарыңыз бастан кешкен оқиғадан кейін қатты өзгеріп кеткеніңізді айтады
Шұғыл көмек қашан қажет
Өлім немесе өзіне зақым келтіру туралы ойлар, бұған төтеп бере алмаймын деген сезім, қандай бағамен болса да «сөніп қалуға» деген қатты ниет пайда болса, сондай-ақ ішімдікті немесе дәрілерді қауіпті түрде қолданғанда шұғыл көмек қажет. 103 немесе 112 нөміріне қоңырау шалыңыз, жастарға 150 сенім телефоны көмектеседі. Көмек бар, ал ЖСБ емге көнеді.
Психиатрия Онлайн қалай көмектесе алады
Қазақстанның кез келген қаласынан өтініш берген күні бейнекеңес, 45 қалада дәрігерді үйге шақыру, онлайн сүйемелдеу. Анонимді, есепке қойылмайды.
- Жарақаттан кейінгі стресс бұзылысын онлайн емдеу12 000 ₸ бастап · Онлайн 24/7
- Жедел стресс: психиатрдың онлайн көмегі12 000 ₸ бастап · Онлайн 24/7
- Онлайн когнитивтік-мінез-құлықтық терапия15 000 ₸ бастап · Онлайн 24/7
Сұрақтар мен жауаптар
ЖСБ бірнеше жылдан кейін пайда болуы мүмкін бе?
Иә, кейінге шегерілген ЖСБ — классификацияларда мойындалған нұсқа. Толық көрініс бірнеше ай мен жылдан кейін, көбіне жаңа күйзелістен, ұқсас жағдайдан немесе жылдықтан кейін дамуы мүмкін. Жиі жекелеген белгілер бұрын да болған, бірақ адам оларды жарақатпен байланыстырмаған. Өзіңізден симптомдарды танысаңыз, ертедегі оқиғамен байланысын дәрігермен талқылаған жөн.
Менде жай ғана стресс емес, ЖСБ екенін қалай түсінуге болады?
Кәдімгі стресс жағдай өзгергенде әлсірейді, ал ЖСБ бір айдан ұзақ сақталады және тән симптомдарды қамтиды: оқиғаны қайта бастан кешу, еске салатын нәрселерден қашу және тұрақты қауіп сезімі. Өмірдің бұзылу критерийі де маңызды: бастан кешкен оқиғаға байланысты үйреншікті істерді тоқтатсаңыз, маманның кеңесі қажет.
ЖСБ-дан айығуға бола ма?
Иә. Жарақатқа бағдарланған психотерапиямен емдегенде көп адамда симптомдар айтарлықтай азаяды, ал көбінде мүлдем жойылады. Оқиға туралы естелік қалады, бірақ өмірді басқаруды тоқтатады. Ем неғұрлым ерте басталса, нәтиже әдетте соғұрлым тез келеді, бірақ жарақаттан көп жыл өткен соң да көмектесуге болады.
ЖСБ-ны онлайн емдеуге бола ма?
ЖСБ психотерапиясы онлайн форматта кеңінен қолданылады және көп адам үшін клиникаға барудан ыңғайлырақ. Психиатрия Онлайн клиникасында кез келген қаладан психиатр мен психотерапевттің кеңесін анонимді түрде алуға болады. Ауыр күйде, қосарланған тәуелділікте немесе өмірге қауіп болғанда бетпе-бет формат қажет болуы мүмкін — қай нұсқа сәйкес келетінін дәрігер айтады.
Неге жарақаттан кейін бәріне ашуланамын?
Ашушаңдық пен ашудың бұрқ етуі — ЖСБ-ның жиі симптомдары. Жүйке жүйесі қауіп режимінде қалады, кез келген шиеленіс қатты реакция тудырады. Бұл жаман мінез емес, стресс жүйесінің шамадан тыс жүктелуінің белгісі. Психотерапия мазасыздықтың жалпы деңгейін төмендетуге және ашуды байқап, реттеуге үйренуге көмектеседі.
Ішімдік ЖСБ-да көмектесе ме?
Ішімдік мазасыздықты уақытша басып, ұйықтауға көмектесуі мүмкін, бірақ ол ұйқының сапасын нашарлатады, келесі күні мазасыздықты күшейтеді және жарақатты қайта өңдеуге кедергі келтіреді. ЖСБ бар адамдарда тәуелділік тезірек қалыптасады. Естеліктерге төтеп беру үшін ішетініңізді байқасаңыз, бұл психиатрға немесе наркологқа жүгінудің маңызды себебі.
Жарақат туралы дәрігерге міндетті түрде айту керек пе?
Алғашқы кездесуде ауыр оқиға болғанын айту жеткілікті — дайын болмайынша егжей-тегжейін айтпауыңызға болады. Жақсы маман асықтырмайды және мәжбүрлемейді. ЖСБ-ны емдеу әдістері біртіндеп әрі ұқыптылықпен құрылады: алдымен тұрақтандыру мен қауіпсіздік, содан кейін шамаңыз жететін қарқынмен естелікпен жұмыс.
Дереккөздер және әдістеме
- АХЖ-11, Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы
- Психикалық бұзылыстардың диагностикалық және статистикалық нұсқаулығы DSM-5, Америка психиатриялық қауымдастығы
- NICE guideline NG116: Post-traumatic stress disorder
- ДДСҰ-ның стреспен байланысты жағдайларды жүргізу жөніндегі ұсынымдары (2013)
- APA Clinical Practice Guideline for the Treatment of PTSD
Мақаланы Психиатрия Онлайн медициналық редакциясы дайындап, дәрігер тексерді. Анықтамалық сипатта және маман кеңесін алмастырмайды. Редакциялық саясат
Материалды тексерген
Павел Игоревич КорниловПсихиатр дәрігерДепрессия, мазасыздық бұзылыстары, ОКБ, биполярлы бұзылыс; емді онлайн іріктеу және түзету.
