Қысқаша
Гипомания — бұл көңіл-күй тұрақты түрде көтеріңкі немесе ашушаң болып, қуат артатын, кемінде бірнеше күн қатарынан созылатын және адамның әдеттегі күйінен айқын ерекшеленетін кезең. Адам аз ұйықтаса да шаршамайды, көп әрі жылдам сөйлейді, көптеген жоспар құрады, тәуекелге оңай барады. Маниядан айырмашылығы — гипомания жұмысқа қабілеттілікті жоймайды және психотикалық симптомдармен қатар жүрмейді, бірақ айналадағылар өзгерісті байқайды. Қайталанатын гипомания — II типті биполярлы аффективті бұзылыстың жиі кездесетін белгісі, сондықтан оны міндетті түрде психиатрға көрсету маңызды.
Бір минутта басты мәселе
- Гипомания — жай ғана жақсы көңіл-күй емес, айналадағыларға байқалатын өзгеріс: ұйқы азаяды, қуат, сөз және тәуекелді шешімдер көбейеді.
- DSM-5 критерийлері бойынша гипоманиялық эпизод кемінде төрт күн қатарынан созылады және әр күннің басым бөлігінде сақталады.
- Маниядан басты айырмашылығы — жұмыс пен тұрмыс айқын бұзылмайды, сандырақ пен галлюцинация болмайды, ауруханаға жатқызу қажет емес.
- Депрессиядан кейінгі гипомания — маңызды белгі: II типті биполярлы бұзылыс көбіне осылай көрінеді, ал оны кәдімгі депрессиядан басқаша емдейді.
- Алғашқы бағалауды онлайн өтуге болады, бірақ диагнозды психиатр әңгімелесу, анамнез жинау және қажет болса тексерулер жүргізгеннен кейін қояды.
Гипомания дегеніміз не: қарапайым тілмен
Гипомания — манияның «жеңілдетілген» түрі: көңіл-күй адамның үйреншікті деңгейінен жоғары көтеріліп, бірнеше күн қатарынан сол күйде сақталады. Маңыздысы — жақсы көңіл-күйдің өзі емес, оның жағдайға сай келмеуі және мінез-құлықты өзгертуі. Адам үш-төрт сағат ұйықтағаннан кейін де ерекше сергек болуы, бір мезгілде ондаған іске кірісуі, таныстарына тоқтаусыз қоңырау шалуы, ақшаны әдеттегіден көп жұмсауы мүмкін. Өзі мұны көбіне өміріндегі ең жақсы кезең деп қабылдайды, ал жақындары «ол бір түрлі өзгеріп кетті» деп байқайды.
АХЖ-10-да гипомания аффективті бұзылыстар айдарында психотикалық симптомдарсыз манияның жеңіл дәрежесі ретінде сипатталған; АХЖ-11 мен DSM-5-те ол эпизодтың жеке түрі ретінде бөлінген. Гипомания II типті биполярлы бұзылыс, циклотимия аясында кездесуі мүмкін, ал кейде кейбір дәрілерді қабылдау, психобелсенді заттарды қолдану немесе эндокриндік бұзылыстар, мысалы қалқанша безінің қызметі артқанда пайда болады. Сондықтан гипоманияның өзі диагноз емес, себебін анықтау қажет күй болып табылады.
Неліктен гипоманияны адамның өзі байқауы қиын
Гипомания кезінде өз күйіне сыни көзқарас төмендейді: бәрі қисынды, идеялар — тамаша, ал шаршау — жоғалып кеткендей көрінеді. Адамға жақсы болғандықтан, ол сирек шағымданады. Дәрігерге көбіне көңіл-күйдің көтерілуіне байланысты емес, одан кейінгі депрессия немесе импульсивті шешімдердің салдары себепті жүгінеді. Сондықтан мұнда сырттан қарағандардың — туыстардың, серіктестің, әріптестердің пікірі ерекше құнды.
Гипоманияның ең жиі кездесетін белгілері
Классикалық белгілер DSM-5 пен АХЖ-11-де едәуір ұқсас сипатталған. Көтеріңкі немесе ашушаң көңіл-күй мен белсенділіктің артуынан бөлек, типтік жиынтықтағы тағы бірнеше симптом болуы керек. Олар бірігіп, сол адамның әдеттегі мінез-құлқынан ерекшеленетін, оңай танылатын көрініс құрайды. Төменде негізгілері берілген, бірақ бірде-бір жеке белгі гипоманияны білдірмейді: олардың үйлесімі, ұзақтығы және адамға қаншалықты ұқсамайтыны бағаланады.
- Ұйқыға қажеттіліктің азаюы: үш-төрт сағат жеткілікті болады, адам шаршағанын сезбейді
- Сөзуарлықтың артуы, жылдам сөйлеу, әңгімеге сөз қыстыру қиынға соғады
- Идеялардың ағылуы, ойлар «жүгіріп» жатқандай сезім, тақырыптың жиі ауысуы
- Өзін-өзі асыра бағалау, ерекше қабілеті бар деген сезім және кез келген жоспардың сәтті болатынына сенімділік
- Алаңғасарлық: назар бөгде ұсақ-түйекке оңай ауысады
- Белсенділіктің күрт артуы — жұмыста, қоғамда, жыныстық өмірде — басталған, бірақ аяқталмаған істердің көптігі
- Импульсивті шығындар, тәуекелді салымдар, ойланбай жасалған сапарлар немесе танысулар
- Ашушаңдық пен қызбалық, әсіресе біреу қарсы шыққанда немесе жоспарларға кедергі келтіргенде
| Белгі | Жақсы көңіл-күй және гипомания | Мания |
|---|---|---|
| Оқиғалармен байланысы | Жақсы көңіл-күйдің себебі бар; гипомания көбіне айқын себепсіз | Әдетте жағдаймен байланысы жоқ |
| Ұйқы | Гипоманияда ұйқы азырақ қажет, шаршау жоқ | Көп күн бойы ұйқы дерлік болмайды |
| Ұзақтығы | Гипомания — төрт күннен бастап | Бір аптадан бастап немесе ауруханаға жатқызу қажет болса, кез келген ұзақтықта |
| Жұмыс және тұрмыс | Сақталған, кейде өнімділік тіпті артады | Күрт бұзылған, адам үлгермейді |
| Сандырақ, галлюцинациялар | Жоқ | Болуы мүмкін, мысалы ұлылық сандырағы |
| Өз күйіне сыни көзқарас | Ішінара төмендеген | Әдетте болмайды |
Гипоманияның маниядан және жай жақсы көңіл-күйден айырмашылығы
Жақсы көңіл-күй әдетте оқиғалармен — демалыспен, сәттілікпен, ғашық болумен — байланысты және негізгі әдеттерді өзгертпейді: адам бұрынғыдай ұйқыны қажет етеді, тоқтап, салдарын бағалай алады. Гипомания ұзағырақ созылады, көбіне сыртқы себепсіз пайда болады, ал мінез-құлық айқын өзгереді. Мания — ауыррақ саты: адам жұмыс істеу және өзіне қарау қабілетінен айырылады, ұлылық сандырағы пайда болуы мүмкін, көбіне ауруханаға жатқызу қажет болады.
Гипомания мен манияның арасындағы шекара эйфорияның күшімен емес, салдарымен анықталады. Егер осы күйдің кесірінен адам жұмысынан айырылса, ауыр қарызға батса, қауіпті жағдайға тап болса немесе психотикалық симптомдар пайда болса — бұл қысқа уақыт созылса да, маниялық эпизод болып саналады. Ал қызмет ету қабілеті сақталып, өзгерістер айналадағыларға көрінсе, гипомания туралы сөз болады. Бұл айырмашылық диагнозға — I немесе II типті биполярлы бұзылыс — және емді таңдауға әсер етеді.
Неліктен гипомания көбіне биполярлы бұзылыспен байланысты
II типті биполярлы бұзылыста адамда депрессиялық эпизодтар мен гипомания эпизодтары толыққанды маниясыз кезектесіп отырады. Бұл ретте депрессиялар әдетте ұзағырақ әрі ауыррақ болады, ал қысқа көтерілулер «қалыпты жақсы кезеңдер» ретінде қабылданады. Сол себепті көп адам жылдар бойы рекуррентті депрессиядан емделеді, тек бұрынғы сергек кезеңдер туралы егжей-тегжейлі сұрастыру ғана диагнозды өзгертеді.
Бұл ем үшін аса маңызды. Биполярлы бұзылыста көңіл-күй тұрақтандырғышынсыз берілген антидепрессанттар гипоманияға ауысуды тудыруы немесе фазалардың алмасуын жеделдетуі мүмкін. Сондықтан психиатр депрессиясы бар пациенттен әрдайым ерекше қуатты және ұйқыға қажеттілігі азайған кезеңдері болған-болмағанын сұрайды. Өзіңізден осындайды байқаған болсаңыз, ол кезде өзіңізді жақсы сезінсеңіз де, бұл туралы дәрігерге міндетті түрде айтыңыз.
Циклотимия
Циклотимия — кемінде екі жылға созылатын созылмалы көңіл-күй ауытқуы, онда жеңіл көтеріңкі кезеңдер жеңіл түңілу кезеңдерімен алмасады, бірақ олардың ешқайсысы толыққанды эпизод дәрежесіне жетпейді. Циклотимиясы бар адамдар өздерін жиі «көңіл-күйге тәуелді адам» деп сипаттайды. Бұл күй бақылауды қажет етеді, себебі кейбір адамдарда уақыт өте келе биполярлы бұзылыс дамиды.
Сыртқы себептерден туындаған гипомания
Ұқсас күй стимуляторларды қолданғанда, кейбір препараттарды кенет тоқтатқаннан кейін, гормондар қабылдағанда, гипертиреозда, кейбір неврологиялық ауруларда пайда болуы мүмкін. Сондықтан дәрігер адамның қандай дәрілер мен заттарды қабылдайтынын нақтылайды және қажет болса талдауларға жібереді. Мұндай себептер жоққа шығарылмайынша, биполярлы бұзылыс диагнозы қойылмайды.
Гипоманияны байқамай қалудың қаупі неде
Гипоманияның өзі зиянсыз, тіпті өнімді болып көрінуі мүмкін, бірақ оның өз бағасы бар. Импульсивті шығындар, несиелер, тәуекелді мәмілелер, жұмыстағы жанжалдар, кездейсоқ қарым-қатынастар — көтеріңкі күй өткенде адам жалғыз қалатын салдарлар осылар. Созылмалы ұйқы жетіспеушілігі жүйке жүйесін тоздырады, ал гипоманиядан кейін көбіне депрессия басталады, әрі көтерілу неғұрлым жоғары болса, ол соғұрлым ауыр өтеді.
Сонымен қатар емделмеген биполярлы бұзылыс эпизодтарды жиілетуге бейім. Диагноз неғұрлым ерте қойылып, демеуші ем таңдалса, ұзақ әрі тұрақты ремиссияға жету мүмкіндігі соғұрлым жоғары. Ішімдікті теріс пайдалану қаупі де маңызды: кейбір адамдар көтеріңкі кезеңде өзін ішімдікпен «тежеуге» немесе депрессияда «көтеруге» тырысады, бұл аурудың ағымын айтарлықтай нашарлатады.
Гипоманияны қалай анықтайды және емдейді
Диагнозды психиатр әңгімелесу, толық анамнез және жақындардың айтқандары негізінде қояды. Ерекше сергек болған кезеңдерді алдын ала есіңізге түсірген пайдалы: олар қашан болды, қанша уақытқа созылды, сол кезде қанша ұйықтадыңыз, жұмыс пен ақшаға қатысты не болды. Дәрігер жиі бірнеше апта бойы көңіл-күй мен ұйқы күнделігін жүргізуді сұрайды. Соматикалық себептерді жоққа шығару үшін талдаулар, соның ішінде қалқанша безі гормондарына талдау, және басқа мамандардың кеңесі қажет болуы мүмкін.
Ем жеке таңдалады. Оның негізін нормотимиктер (көңіл-күй тұрақтандырғыштары) тобындағы препараттар және көрсетілімдер бойынша кейбір атипті антипсихотиктер құрайды — нақты таңдау мен сызбаны тек дәрігер анықтайды. Міндетті бөлігі — психобілім беру, ұйқының тұрақты режимі, ішімдік пен стимуляторлардан бас тарту, жаңа фазаның белгілерін ерте байқауға көмектесетін психотерапия. Психиатрия Онлайн клиникасындағы онлайн қабылдауда психиатр алғашқы бағалау жүргізеді, эпизодтар тарихын түсінуге көмектеседі және жоспар құрады — қандай тексерулер қажет және қашан бетпе-бет қарау керек.
Жақын адамыңыздан гипоманияны байқасаңыз не істеу керек
Гипомания күйіндегі адаммен оның жоспарлары шындыққа жанаспайтыны туралы дауласу әдетте пайдасыз — бұл ашу мен ұрыс тудырады. Нақты бақылаулар туралы байыппен айтқан дұрыс: «бір аптадан бері дерлік ұйықтамай жүрсің», «несиеге байланысты алаңдап жүрмін». Дәрігерге бірге баруды немесе онлайн кеңеске жазылуды ұсыныңыз, мұны «есінен танудан емдеу» деп атамаңыз. Егер адам қазір емделіп жүрсе, өзгерістер туралы емдеуші дәрігерге хабарлаңыз — бұл емді уақытында түзетуге көмектеседі.
Іс жүзінде тыныш кезеңде қорғау шаралары туралы алдын ала келісіп алу пайдалы: несие карталарына қолжетімділікті шектеу, бірнеше күн үзіліс жасамай ірі қаржылық шешімдер қабылдамау, ұйқыны бірге қадағалау. Мұндай келісімдер адам өз көңіл-күйі ауытқуларының табиғатын түсініп, жоспарға өзі қатысқанда оңайырақ қабылданады. Өзіңізді де ұмытпаңыз: көңіл-күйі өзгеріп отыратын адамның қасында өмір сүру ауыр, ал туысқа психотерапевттің немесе психиатрдың кеңесі — қалыпты қадам.
Дәрігерге қашан жүгіну керек
- Сіз немесе жақындарыңыз ұйқы әлдеқайда аз қажет болып, ал қуат пен жоспарлар әдеттегіден көп болатын бірнеше күндік кезеңдерді байқайсыздар
- Сізде депрессиялар болған, ал олардың арасында ерекше сергек, «қанаттанған» кезеңдер орын алған
- Көтеріңкі кезеңде ірі шығындар жасадыңыз, несие алдыңыз немесе тәуекелді шешімдер қабылдадыңыз
- Көңіл-күй сыртқы себепсіз күрт өзгереді және бұл жұмысқа немесе қарым-қатынасқа кедергі келтіреді
- Көңіл-күйдің көтерілуі жаңа дәріні, соның ішінде антидепрессантты қабылдай бастағаннан кейін пайда болды
- Бұл күй қатты ашушаңдықпен, жанжалдармен, ішімдік ішумен қатар жүреді
Шұғыл көмек қашан қажет
Көтеріңкі күй манияға ауысса, шұғыл көмек қажет: адам тәулік бойы ұйықтамайды, тоқтай алмайды, өзіне немесе басқаларға қауіпті әрекет етеді, өзінің ұлылығы немесе қудалау туралы оғаш ойлар пайда болады. Өлім туралы ойлармен қатар жүретін депрессияға күрт ауысу да қауіпті. Мұндай жағдайларда 103 немесе 112 нөміріне қоңырау шалыңыз, балалар мен жастар үшін 150 сенім телефоны жұмыс істейді.
Психиатрия Онлайн қалай көмектесе алады
Қазақстанның кез келген қаласынан өтініш берген күні бейнекеңес, 45 қалада дәрігерді үйге шақыру, онлайн сүйемелдеу. Анонимді, есепке қойылмайды.
- Биполярлы бұзылыс: онлайн емдеу12 000 ₸ бастап · Онлайн 24/7
- Психиатрдың онлайн кеңесі12 000 ₸ бастап · Онлайн 24/7
- Депрессияны онлайн емдеу12 000 ₸ бастап · Онлайн 24/7
Сұрақтар мен жауаптар
Гипомания — ауру ма, әлде мінез ерекшелігі ме?
Гипомания — мінез ерекшелігі емес, эпизод, яғни адамның әдеттегі мінез-құлқынан ерекшеленетін уақытша күй. Табиғатынан қуатты әрі оптимист адам әрдайым сондай болып қалады және бұл ретте қалыпты ұйықтап, тәуекелді дұрыс бағалайды. Ал гипомания кезеңдермен келеді, ұйқы мен мінез-құлықты өзгертеді, айналадағылар айырмашылықты байқайды. Қайталанатын эпизодтар — психиатрдың кеңесіне жүгінуге себеп.
Гипомания қанша уақытқа созылады?
DSM-5 критерийлері бойынша диагноз қою үшін эпизод кемінде төрт күн қатарынан, күннің басым бөлігінде созылуы керек. Іс жүзінде гипомания бірнеше күннен бірнеше аптаға дейін жалғасуы мүмкін. Бір-екі күндік қысқа көтерілулерді де күнделікке белгілеп отырған жөн: дәрігерге тек критерийлерге формалды сәйкес келетін эпизодтар ғана емес, көңіл-күй ауытқуларының бүкіл көрінісі маңызды.
Гипомания өздігінен өтіп кетуі мүмкін бе?
Жеке эпизод көбіне емсіз аяқталады, бірақ бұл мәселе шешілді деген сөз емес. Гипоманиядан кейін жиі депрессия басталады, ал эпизодтар қайталануға бейім. Егер себебі биполярлы бұзылыс болса, демеуші ем фазалардың жиілігі мен ауырлығын азайтады. Сондықтан көтеріңкі күй өтіп кетсе де, ол туралы психиатрға айтқан жөн.
Гипомания бойынша онлайн кеңес алуға бола ма?
Иә, психиатрдың алғашқы онлайн кеңесі бағалау үшін жарамды: дәрігер симптомдар, ұйқы, бұрынғы эпизодтар, дәрілер туралы сұрап, жоспар ұсынады. Психиатрия Онлайн клиникасында мұны Қазақстанның кез келген қаласынан анонимді түрде жасауға болады. Талдаулар, бетпе-бет тексеру қажет болса немесе мания мен қауіпті мінез-құлық белгілері болса, дәрігер қайда және қаншалықты шұғыл жүгіну керектігін айтады.
Гипоманияның СДВГ-дан айырмашылығы неде?
СДВГ-да (зейін тапшылығы және гиперактивтілік синдромы) зейінсіздік, импульсивтілік және тынышсыздық балалық шақтан бері тұрақты болады және толқын түрінде келмейді. Гипомания — басы мен соңы бар эпизод, оның барысында ұйқы, көңіл-күй және өзін-өзі бағалау өзгереді. Кейде бұл күйлер қатар кездеседі, оларды ажыратуға толық анамнез көмектеседі. Дәл сол себепті дәрігер өміріңіздің әр кезеңінде өзіңізді қалай сезінгеніңіз туралы көп сұрақ қояды.
Антидепрессанттар гипомания тудыруы мүмкін бе?
Биполярлы бұзылысқа бейімділігі бар адамдарда антидепрессанттар кейде гипоманияға ауысуды тудырады. Егер ем басталғаннан кейін әлдеқайда аз ұйықтай бастасаңыз, жылдамырақ сөйлеп, ерекше көтеріңкілік сезінсеңіз, бұл туралы дереу емдеуші дәрігерге хабарлаңыз. Препаратты өз бетіңізше тоқтатпаңыз — емді түзету туралы шешімді дәрігер қабылдайды.
Гипомания кезінде өзіме қалай көмектесе аламын?
Ең бастысы — ұйқы келмесе де, ұйқы режимін сақтау: бір уақытта жату, кешке экранды шектеу. Ірі шешімдер мен шығындарды кем дегенде бірнеше күнге кейінге қалдырыңыз, ішімдіктен және көп мөлшердегі кофеиннен бас тартыңыз. Жақындарыңызға күйіңіз туралы айтып, дәрігермен байланысыңыз — өзіне-өзі көмек емнің орнын баспайды, бірақ салдарды азайтуға көмектеседі.
Дереккөздер және әдістеме
- АХЖ-10, Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы
- АХЖ-11, Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы
- Психикалық бұзылыстардың диагностикалық және статистикалық нұсқаулығы DSM-5, Америка психиатриялық қауымдастығы
- NICE guideline CG185: Bipolar disorder: assessment and management
- ҚР ДСМ диагностика және емдеудің клиникалық хаттамалары
Мақаланы Психиатрия Онлайн медициналық редакциясы дайындап, дәрігер тексерді. Анықтамалық сипатта және маман кеңесін алмастырмайды. Редакциялық саясат
Материалды тексерген
Әсел Бауыржанқызы ОмароваПсихиатр-нарколог дәрігерТәуелділіктің депрессиямен және мазасыздықпен ұштасуы, дағдарыстық жағдайлар, отбасыларға онлайн кеңес.
